การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศเป็นภัยคุกคามที่ต่างจากภัยคุกคามอื่น ๆ ที่มนุษย์เคยเจอ เพราะมันเกิดขึ้นทั่วโลก สะสมผลกระทบต่อเนื่อง และยังคงรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ สำหรับเด็กและเยาวชน เรื่องนี้ยิ่งสร้างความกังวล เพราะไม่ใช่เพียงปัญหาของวันนี้เท่านั้น แต่ยังส่งผลยาวไกลถึงชีวิตและอนาคตของพวกเขา ยิ่งมีการปล่อยคาร์บอนมากขึ้น สถานการณ์ก็ยิ่งรุนแรงขึ้น ไม่ว่าจะเป็นคลื่นความร้อนที่รุนแรงที่สุดเท่าที่เคยมีมา หรือน้ำท่วมที่เกิดบ่อยและหนักกว่าเดิม ปัญหาเหล่านี้กระทบทั้งสุขภาพกายและสุขภาพใจของผู้คน
ตัวอย่างที่เห็นได้ชัด ในประเทศไทยก็คือ น้ำท่วมใหญ่ครั้งล่าสุด ที่ทำให้เห็นว่าเด็กและเยาวชนจำนวนมากต้องเผชิญกับความเครียดและความทุกข์ใจจากผลของโลกรวน ความรู้สึกเหล่านี้มีชื่อเรียกว่า “ความวิตกกังวลจากปัญหาสิ่งแวดล้อม” หรือ eco-anxiety
คำว่า eco-anxiety หมายถึง ความรู้สึกกังวล เศร้า โกรธ กลัว หรือสิ้นหวัง ต่อผลกระทบของภาวะโลกรวนทั้งในวันนี้และในอนาคต คาโรไลน์ ฮิคแมน นักจิตบำบัดและอาจารย์จากมหาวิทยาลัยบาธ จาก สหราชอาณาจักร ผู้ทำวิจัยในเรื่องอารมณ์ของเด็กและเยาวชนต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ อธิบายว่า
“เด็กและเยาวชนได้รับผลกระทบมากกว่าผู้ใหญ่ เพราะพวกเขายังอยู่ในช่วงเติบโต ทั้งทางร่างกายและจิตใจ และเพราะภาวะโลกรวนกระทบต่ออนาคตของพวกเขา ทั้งเรื่องการเรียน โรงเรียน และการทำงานในอนาคต การที่พวกเขาใส่ใจเรื่องโลกมากจึงไม่ใช่ปัญหาสุขภาพจิต แต่เป็นสัญญาณบวกที่สะท้อนถึงสุขภาวะ ความตระหนักรู้ และความรับผิดชอบต่อสิ่งแวดล้อม”
งานวิจัยหลายชิ้นยืนยันสิ่งที่ฮิคแมนพูดไว้ ในปี 2564 มหาวิทยาลัยบาธร่วมกับหลายองค์กรได้ทำการสำรวจเรื่อง eco-anxiety ครั้งที่ใหญ่ที่สุดในโลก โดยเก็บข้อมูลจากเยาวชนอายุ 16–25 ปี จำนวน 10,000 คน ใน 10 ประเทศ ผลการวิจัยค้นพบตัวเลขที่น่าตกใจหลายอย่าง เช่น
- เกือบ 3 ใน 5 ของเยาวชนรู้สึกกังวลต่อปัญหาสิ่งแวดล้อมในระดับมากหรือมากที่สุด
- ร้อยละ 50–67 เคยรู้สึกเศร้า กลัว โกรธ หรือสิ้นหวังเพราะการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
- ร้อยละ 45 บอกว่าความรู้สึกเหล่านี้ส่งผลเสียต่อชีวิตประจำวัน เช่น การนอน การมีสมาธิ การเรียนรู้ และการเล่น
การสำรวจยังสะท้อนด้วยว่า เด็กและเยาวชนจำนวนมากรู้สึกถูกหักหลัง โดยร้อยละ 64 เชื่อว่ารัฐบาลไม่ได้ลงมือจริงจังในการแก้ปัญหาโลกรวน
สำหรับเด็ก วิกฤตสภาพภูมิอากาศส่งผลหนักกว่าผู้ใหญ่ เพราะพวกเขามีอำนาจในการเปลี่ยนแปลงน้อยกว่า และต้องใช้ชีวิตกับผลกระทบเหล่านี้ไปอีกนานเหตุการณ์ภัยพิบัติรุนแรงถือเป็นประสบการณ์เลวร้ายในวัยเด็ก (Adverse Childhood Experience) ไม่ต่างจากการเจอกับสงครามหรือความรุนแรง ซึ่งอาจทิ้งบาดแผลทางใจไปตลอดชีวิต อย่างเช่น ภาวะเครียดหลังเหตุการณ์สะเทือนใจ (PTSD) หรือภาวะซึมเศร้า
ทีชีอาโม มาตาบาเน นักจิตวิทยาคลินิกจากแอฟริกาใต้ได้อธิบายว่า “เด็กที่อายุต่ำกว่า 13 ปี โดยเฉพาะเด็กที่เคยเจอหรือเห็นผลกระทบของภัยโลกรวน เช่น น้ำท่วม ไฟป่า หรือภัยแล้ง มักเริ่มกังวลว่าเหตุการณ์เหล่านี้จะเกิดขึ้นอีก หรือเกิดขึ้นซ้ำกับตัวเอง”
แม้จะเป็นความท้าทาย แต่พ่อแม่และผู้ดูแลก็มีบทบาทสำคัญในการช่วยเด็กจัดการความกังวลเหล่านี้ และสร้างความเข้มแข็งทางใจ ฮิคแมนแนะนำว่า “สิ่งสำคัญที่สุดที่พ่อแม่ทำได้คือ พูดคุยกับลูก ถามว่าเขารู้สึกอย่างไร คิดอะไรอยู่ และรับฟังความรู้สึกนั้นอย่างจริงจัง แม้คุณอาจไม่ได้รู้สึกเหมือนกันทั้งหมดก็ตาม”
พ่อแม่สามารถช่วยสนับสนุนลูก ๆ เพิ่มเติมได้ด้วยการ:
- รับฟังและให้ความสำคัญกับความกังวลของลูก มองว่าความรู้สึกเหล่านี้เป็นสัญญาณที่ดี แสดงถึงความใส่ใจและความเห็นอกเห็นใจ
- ชวนทำกิจกรรมที่ผ่อนคลายและสนุก เช่น เดินเล่น ปั่นจักรยาน ทำอาหาร หรือเล่นเกม เมื่อลูกรู้สึกเครียดหรือหนักใจเกินไป
- เรียนรู้เรื่องภาวะโลกรวนร่วมกับลูก เพื่อให้เข้าใจว่ามีวิธีรับมืออยู่บ้างแล้ว และพวกเขาสามารถมีส่วนร่วมเชิงบวกได้
- สนับสนุนให้ลูกเข้าร่วมกลุ่มด้านสิ่งแวดล้อมในโรงเรียนหรือชุมชน เพื่อแสดงออกและลงมือทำ
- เป็นแบบอย่างให้ลูกผ่านการใช้ชีวิตที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม เช่น การรีไซเคิล ทำปุ๋ยหมัก หรือปลูกต้นไม้ร่วมกัน
รองศาสตราจารย์จอห์น อรุตา จากมหาวิทยาลัยเดอลาซาล ประเทศฟิลิปปินส์ กล่าวว่า การลงมือทำร่วมกันคือหนึ่งในวิธีที่ดีที่สุดในการรับมือกับความวิตกกังวลด้านสิ่งแวดล้อม “การลงมือแก้ปัญหาภาวะโลกรวน คือยารักษาความกังวลเรื่องโลกรวน”
อีกสิ่งสำคัญคือ พ่อแม่และผู้ดูแลควรสังเกตสัญญาณที่อาจบ่งชี้ว่าเด็กต้องการความช่วยเหลือจากผู้เชี่ยวชาญ เช่น ความเศร้าอย่างต่อเนื่อง นอนไม่หลับ พฤติกรรมทำร้ายตัวเอง ขาดสมาธิ อาการตื่นตระหนก หรือความกังวลที่รุนแรง หากมีอาการเหล่านี้ควรรีบขอความช่วยเหลือ
ฮิคแมนยังได้แนะนำพ่อแม่ว่า “ถ้าลูกปิดกั้นตัวเองและไม่สื่อสารกับคุณ อาจถึงเวลาที่ควรเข้ารับคำปรึกษาหรือขอความช่วยเหลือ ให้อดทนไว้หน่อยเพราะบางครั้งอาจเป็นเพราะคุยกันผิดเวลาก็เป็นได้”
เมื่อผลกระทบจากภาวะโลกรวนเพิ่มมากขึ้นเรื่อย ๆ สิ่งที่สำคัญยิ่งกว่าคือการที่พ่อแม่ ผู้ดูแล และชุมชน ทั้งในประเทศไทยและทั่วโลก ช่วยกันสนับสนุนเด็กและเยาวชน เพื่อให้พวกเขาเติบโตขึ้นเป็นกำลังสำคัญในการสร้างอนาคตที่ยั่งยืนและมีสุขภาวะที่ดีสำหรับทุกคน
อ้างอิง: What is eco-anxiety?, Climate anxiety