“ผมเลือกเรียนหมอเพราะมีอคติกับอาชีพนี้ เคยได้ยินมาตั้งแต่เด็กว่าหมอมักหากินกับคนไข้ จนตอนเรียน ม.6 ผมไปร่วมกิจกรรมพูดคุยกับผู้ป่วยโรคเอดส์ที่ศิริราช แล้วได้คุยกับอาจารย์แพทย์ท่านหนึ่ง เล่าให้ฟังว่าตัวเองไม่ชอบที่หมอเป็นแบบนี้ ท่านถามกลับว่า ‘ทำไมคุณถึงไม่เป็นหมอแบบที่อยากเห็นเลยล่ะ’ จากตอนแรกที่ผมสนใจเรียนวิศวะหรือคณะสายวิทยาศาสตร์ เลยเปลี่ยนมาเอนทรานซ์เข้าหมอที่ศิริราชเมื่อปี 2538 ความตั้งใจในตอนนั้นคือ อยากเป็นหมอชนบทที่ได้ช่วยเหลือชาวบ้าน ช่วงใช้ทุนเลยกลับไปจังหวัดบ้านเกิด เป็นโรงพยาบาลขนาด 10 เตียงที่อำเภอถ้ำพรรณรา จังหวัดนครศรีธรรมราช
“ผมเป็นหมอที่นั่น 4 ปี แล้วมีคนมาทาบทามให้เป็นผู้อำนวยการโรงพยาบาลสมเด็จพระยุพราชฉวาง เลยได้ทำทั้งงานรักษาและบริหาร ขณะเดียวกัน ผมเป็นเลขาฯ ของประธานชมรมแพทย์ชนบทด้วย จากตอนแรกที่คิดไว้ว่าจะเป็นแพทย์ชนบทและเป็นผู้อำนวยการให้ดี ก็เริ่มเปลี่ยนความคิด ระบบสาธารณสุขจะดีขึ้นได้ต้องมีการแก้ไขเชิงระบบ ช่วงปี 2550 ผมอยู่ในคณะทำงานแก้ปัญหาความขัดแย้งหมอกับคนไข้ ก็ยิ่งชัดเจนว่า การจะเปลี่ยนอะไรต้องทำความเข้าใจเชิงลึก หมอโกมาตร (โกมาตร จึงเสถียรทรัพย์) เคยชักชวนให้ไปเรียนต่อ ผมเลยขอทุนไปเรียน ป.โท ด้านมานุษยวิทยา ที่ ม.ฮาร์วาร์ด (Harvard University) แล้วต่อ ป.เอก ที่เดียวกัน
“หลังจากเรียนจบแล้ว ผมกลับมารับตำแหน่งเป็นหัวหน้ากลุ่มงานวิจัยสังคมและสุขภาพเมื่อปี 2561 ผมมองว่ารากของปัญหาจำนวนมากเป็นเรื่องวัฒนธรรม ในมุมของนักมานุษยวิทยา วัฒนธรรมเป็นเรื่องเปลี่ยนแปลงได้ ช่วงนั้นสถานการณ์ฝุ่น PM2.5 กำลังหนัก เราเป็นหมอ เป็นข้าราชการกระทรวงสาธารณสุข เป็นนักมานุษยวิทยา ก็มองว่าเรื่องนี้เป็นปัญหาเชิงโครงสร้างและปัญหาวัฒนธรรม เลยพาตัวเองเข้าไปร่วมในการก่อตั้ง ‘เครือข่ายอากาศสะอาด’ เมื่อต้นปี 2562 พวกเราคุยกันว่าควรมีงานวิชาการในเรื่องนี้ ผมเลยอาสาเป็นบรรณาธิการ จนเกิดเป็นสมุดปกขาวที่พูดถึงปัญหา วิธีการแก้ไข และข้อเสนอ
“ย้อนไปก่อนหน้านั้น ผู้ปกครองในโรงเรียนของลูกถามผมว่า ในฐานะที่เป็นหมอและข้าราชการกระทรวงสาธารณสุข ผมจะทำอะไรได้บ้าง ตอนนั้นสถานการณ์ฝุ่น PM2.5 กำลังหนัก มีหลายวันที่เหมือนหมอกลงทั้งเมือง รัฐบาลประกาศเป็นภาวะฉุกเฉิน แต่ไม่เกิดอะไรขึ้น ผู้ปกครองบางส่วนตัดสินใจเอาเครื่องฟอกอากาศไปตั้งในห้องเรียน แต่ที่นั่นเป็นการศึกษาแนววอลดอร์ฟ เด็กต้องอยู่กับธรรมชาติ ต้องอยู่ทั้งในห้องและนอกห้อง ผู้ปกครองบางส่วนเลยมองว่า เรากำลังทำให้เด็กกลัวธรรมชาติหรือเปล่า ผมเลยใช้ความรู้ทางการแพทย์มาตอบคำถามว่า ฝุ่นในปัจจุบันไม่ใช่ธรรมชาติยังไง
“จริงๆ ฝุ่น PM2.5 มีอยู่ตามธรรมชาตินะครับ การเผาไหม้ทำให้เกิด Black carbon ผมขอเรียกว่า ‘ละอองถ่าน’ มันจะมาเกาะรวมกัน แต่ปัญหาคือ การเผาจากการทำเกษตร การทำอุตสาหกรรม การก่อสร้าง ควันรถยนต์ ฯลฯ ทำให้ฝุ่นขนาดเล็กมีสารพิษติดมาด้วย ทั้งไดออกซิน โลหะหนัก มีสารก่อมะเร็ง เหล่านั้นเป็นกิจกรรมที่เกิดจากมนุษย์ มันจึงไม่ใช่ฝุ่นตามธรรมชาติ แต่คือ ‘ฝุ่นพิษ’ จากการสื่อสารของทุกภาคส่วน ทุกวันนี้คนในสังคมเห็นตรงกันแล้วว่า PM2.5 คือมลพิษ มันอันตรายต่อสุขภาพ โดยเฉพาะกับกลุ่มคนที่เปราะบาง เช่น เด็ก ผู้สูงอายุ ผู้ป่วย
“หลังจากให้ความรู้กับสังคมแล้ว เครือข่ายฯ ได้ร่วมกันขับเคลื่อนไปสู่เรื่องกฎหมาย เกิดเป็นร่าง พ.ร.บ.อากาศสะอาด ฉบับประชาชน เนื้อหาของกฎหมายนี้คือ เราแก้ให้เรื่องอากาศสะอาดจาก ‘หน้าที่ของรัฐ’ เป็น ‘สิทธิของประชาชน’ เมื่อเป็นสิทธิ รัฐต้องปกป้องสิทธิ ต้องทำให้ดีกว่านี้ และประชาชนสามารถฟ้องร้องรัฐและผู้ก่อมลพิษได้ ต่อมาคือความรับผิดชอบของผู้ก่อมลพิษ จากเดิมที่ปล่อยให้คนก่อมลพิษปล่อยเท่าไรก็ได้ แต่หลักการของกฎหมายนี้คือ ผู้ก่อมลพิษต้องเป็นผู้รับผิดชอบ จะมีกลไกที่ออกแบบมาเพื่อคิดค่าธรรมเนียม ถ้าไม่จัดการมลพิษให้ลดลง เขาต้องเจอต้นทุนที่สูงขึ้น
“ระหว่างที่อากาศในเมืองยังมีปัญหา รัฐต้องมีดัชนีคุณภาพอากาศเพื่อสุขภาพด้วย เกิดเป็นดัชนีคุณภาพอากาศ 2 ประเภท ประเภทแรกคือ AQI (Air Quality Index) ประเภทที่สองคือ AQHI (Air Quality Health Index) สร้างขึ้นมาเพื่อแจ้งเตือนกลุ่มเปราะบาง เช่น เด็ก ผู้สูงอายุ ผู้ป่วย พร้อมกันนั้น ต้องมีระบบติดตามแจ้งเตือนที่ครอบคลุมทั่วถึงด้วย ถ้ามองว่าเด็กเป็นกลุ่มเปราะบาง แทนที่จะดูค่า AQI ที่ประกาศไว้สำหรับโรงงานอุตสาหกรรม ทางโรงเรียนต้องติดตามค่า AQHI หากวันไหนค่าสูง ก็ต้องให้นักเรียนงดกิจกรรมกลางแจ้ง
“บางเรื่องมีเสียงไม่เห็นด้วยมาตั้งแต่ชั้น สส. เช่น เรื่องดัชนีคุณภาพอากาศ บอกว่าจะทำให้คนสับสน เราต้องไปยืนยันว่า ประชาชนไม่ได้โง่นะครับ สุดท้าย สส. ก็เห็นด้วย เรื่องนี้ไม่ยาก แต่เรื่องที่ยากคือ หลักการผู้ก่อมลพิษต้องเป็นผู้รับผิดชอบ ดีเบตกันหนักมาก ฝั่งไม่เห็นด้วยบอกว่า เป็นการเพิ่มภาระให้ผู้ประกอบการ สร้างต้นทุนในโครงสร้างการผลิต เป็นตัวขัดขวางการพัฒนาเศรษฐกิจของประเทศ เราต้องค่อยๆ อธิบายว่า มาตรฐานสากลเป็นแบบนี้ การปกป้องประชาชนและสิ่งแวดล้อมคือความยั่งยืนของอุตสาหกรรม กระแสโลกก็มาทางนี้ สุดท้าย สส. เลยโหวตให้อย่างถล่มทลาย
“แต่กฎหมายกลับถูกแก้มาในชั้น สว. ในหลายเรื่อง เช่น เรื่องการตั้งคณะกรรมการ เขาแก้ให้มีตัวแทนจากภาคธุรกิจและภาคอุตสาหกรรมอยู่ด้วยในทุกชุด ถ้าคุณเอาผู้มีส่วนได้ส่วนเสียมากำกับตัวเอง พอจะออกมาตรการอะไร มันแน่นอนอยู่แล้วว่าต้องเอื้อให้ไม่เป็นภาระตัวเอง เป็นสิ่งที่ไม่มีประเทศไหนทำ กฎหมายที่ผ่านชั้น สส. มีเรื่องสิทธิที่จะรู้ข้อมูล หรือ PRTR (Pollutant Release and Transfer Register) ประชาชนมีสิทธิที่จะรู้ว่าตรงไหนมีโรงงานก่อมลพิษบ้าง เขาตัดออกไปเลย เขาให้เหตุผลว่า มันซ้ำซ้อนกับสิ่งที่จะทำอยู่แล้ว รอก่อน เดี๋ยวก็ทำ แต่ไม่รู้ว่าตอนไหน
“อีกเรื่องที่มีการแก้คือ การดึงอำนาจกลับสู่ส่วนกลาง การแก้ปัญหาแต่ละพื้นที่ต้องการความเข้าใจในพื้นที่นั้นมากๆ เพราะปัญหามีความแตกต่างกัน กฎหมายที่เราคิดกันเลยให้นายก อบจ. เป็นประธานกรรมการระดับจังหวัด เพราะเป็นตำแหน่งที่เข้าใจพื้นที่ มันคือการกระจายอำนาจ ก็ถูกแก้ให้เป็นผู้ว่าราชการจังหวัด มันอาจดูเป็นเรื่องเล็ก แต่มันสำคัญมากนะ ผู้ว่าฯ เปลี่ยนบ่อย ผู้ว่าฯ ต้องฟังส่วนกลาง สุดท้ายการแก้ปัญหาจะไม่อิสระจริง ไม่ได้สนใจว่าจะส่งผลต่อประชาชนมากน้อยแค่ไหน ผมขอเรียกการแก้ไขเหล่านั้นว่า ‘กฎหมายเลี้ยงไข้’ มีเพื่อให้มีไปก่อน แต่สุดท้ายไม่ได้แก้ปัญหาได้จริง
“ตอนนี้ได้มีการตั้งกรรมาธิการร่วมระหว่าง สส. กับ สว. เพื่อพิจารณาเนื้อหาของกฎหมายอีกครั้ง ถ้าตามขั้นตอนแล้ว ยังไงกฎหมายต้องผ่าน ไม่เกินต้นปี 2570 แต่ไม่มีใครรู้เลยว่าสุดท้ายจะออกมาเป็นแบบไหน. ทำให้หลายคนในเครือข่ายฯ และคนที่ติดตามข่าวเริ่มหมดหวังไปแล้ว คิดว่าคงออกมาเป็นกฎหมายเลี้ยงไข้แน่ๆ แต่ผมพยายามบอกว่า ความต้องการของประชาชนมีความสำคัญ เสียงนอกสภายังมีผล เรายังพอมีหวังอยู่บ้าง ก็ต้องช่วยกันส่งเสียง
“ด้วยแนวคิดว่า ‘เด็ก’ คือกลุ่มคนที่เปราะบางที่สุด ข้อมูลจากยูนิเซฟบอกว่าเด็กแทบทุกคนในประเทศ หรือประมาณ 11 ล้านคนเสี่ยงต่อฝุ่น PM 2.5 ทำยังไงถึงจะเกิดการปกป้องดูแลพวกเขาอย่างทั่วถึง สิ่งที่ต้องเริ่มก่อนคือการมอนิเตอร์ ตอนนี้ กทม. มีเครื่องวัดฝุ่นในทุกโรงเรียนแล้ว แต่สิ่งที่ยังไปไม่ถึงคือ เด็กคนไหนควรได้รับการปกป้องดูแลมากกว่าคนอื่น และควรดูแลเขายังไง
“ทางเครือข่ายฯ เลยร่วมมือกับยูนิเซฟออกแบบการคัดกรองผ่านแบบสอบถามอาการ พร้อมกับใช้อุปกรณ์การวัดง่ายๆ เป็นกระบอกให้เป่าลมหายใจ ถ้าความแรงของลมมีแนวโน้มต่ำติดต่อกันหลายรั้ง จะเป็นการประเมินเบื้องต้นได้ว่า เด็กคนไหนปอดกำลังมีปัญหา แล้วค่อยให้คนกลุ่มนั้นไปตรวจกับผู้เชี่ยวชาญที่โรงพยาบาลอีกครั้ง โดยโครงการนี้ตั้งใจจะทำ 6 โรงเรียนเป็นการนำร่องก่อน
“หลังจากจบโครงการแล้ว เราอยากให้ชุดการคัดกรองแบบนี้เป็นส่วนหนึ่งกับการดูแลสุขภาพเด็กในโรงเรียน เหมือนกับการชั่งน้ำหนัก วัดส่วนสูง กลไกของชุมชนที่โรงเรียนสามารถทดสอบสุขภาพปอด ติดตามปัญหา และดูแลเด็กแต่ละคนได้ตั้งแต่แรก ช่วงแรกเริ่มทำในกรุงเทพฯ ต่อก็อยากให้ขยายไปเมืองอื่น และขยับไปสู่ในครอบครัวด้วย เพื่อให้ผู้ใหญ่เกิดการตระหนักรู้ว่า ปอดของเด็กมีความเปราะบาง จากเดิมที่เด็กป่วยก็หยุดเรียนอยู่บ้าน พ่อแม่คิดว่าแค่เป็นหวัด เวลาผ่านไปอาการก็รุนแรงมากจนเป็นหอบหืด ถึงวันนั้นแล้วไปโรงพยาบาลก็อาจช้าเกินไป
“ในแง่ผลกระทบของ PM2.5 ด้วยขนาดของฝุ่นที่เล็กมาก มันเข้าไปจนถึงถุงลมฝอยแล้วซึมไปทั่วร่างกายผ่านกระแสเลือด ทำให้เกิดการอักเสบทั่วร่างกาย มีผลกระทบต่ออวัยวะทุกส่วน และอย่างที่บอกว่า แกนกลางของมันคือละอองถ่าน มันดูดสารพิษที่อยู่ใกล้ติดไปด้วย เมื่อพาเข้าไปในร่างกายของเด็ก มันมีผลกระทบต่อร่างกายในหลายมิติเลย ทั้งการพัฒนาของปอดในระยะยาว หรือเด็กที่เป็นเบาหวานประเภทที่ 2 ตั้งแต่อายุยังน้อย ส่วนหนึ่งมีข้อมูลยืนยันแล้วว่ามีส่วนจาก PM2.5
“อาจมีบางคนคิดว่า PM2.5 ไม่ใช่เรื่องที่รุนแรงขนาดนั้น ถ้าเขาไม่ได้มีบทบาทกับคนอื่น ก็คงไม่ได้ซีเรียสอะไรมาก แต่ถ้าบทบาทของเขามีผลต่อการกำหนดชีวิตคนอื่น เช่น ผู้อำนวยการโรงเรียนที่กำหนดให้เด็กทำอะไรได้หรือไม่ได้ หากเขาคิดว่า PM2.5 ไม่รุนแรงขนาดนั้น เด็กออกไปวิ่งเล่นข้างนอกได้ ผมมองว่าเขาทำแบบนั้นไม่ได้ มันคือการละเมิดสิทธิของเด็ก เพราะถ้าเอาข้อมูลทางการแพทย์มาคุยกัน เราไม่ต้องเถียงกันแล้วว่า PM2.5 อันตรายขนาดไหน
“หาก ‘อากาศสะอาด’ เป็นสิทธิที่ทุกคนควรได้รับ รัฐก็ต้องเคารพ คุ้มครอง และทำให้สิ่งนี้เกิดขึ้น เขาต้องไม่มองการพัฒนาในมิติทางเศรษฐกิจเท่านั้น แต่ต้องมองที่คุณภาพชีวิตของประชาชนด้วย โดยเฉพาะกับกลุ่มเปราะบางอย่าง ‘เด็ก’ ที่ควรได้รับการมองเห็น ให้ความสำคัญ และปกป้องดูแลอย่างจริงจังมากกว่านี้”
สัมภาษณ์และเผยแพร่โดย มนุษย์กรุงเทพฯ
เกี่ยวกับผู้ให้สัมภาษณ์
ดร.นพ.วิรุฬ ลิ้มสวาท เป็นหัวหน้ากลุ่มงานวิจัยสังคมและสุขภาพ สำนักวิชาการสาธารณสุข สำนักงานปลัดฯ กระทรวงสาธารณสุข เป็นเลขาธิการมูลนิธิสถาบันวิจัยสังคมและสุขภาพ (SHI) และเป็นผู้ร่วมก่อตั้งเครือข่ายอากาศสะอาด ประเทศไทย (Thailand CAN) โดยที่ผ่านมาเขาทำหน้าที่เป็นกรรมาธิการวิสามัญพิจารณาร่างพระราชบัญญัติบริหารจัดการเพื่ออากาศสะอาด ทั้งในชั้นสภาผู้แทนราษฎรและวุฒิสภา