ชีวิตในเขตปลอดฝุ่น

เรื่องราวของดาวิ้นเด็กชายวัย 5 ขวบ ที่ภาวนาให้ PM2.5 หายไปสักที

ปฏิภัทร จันทร์ทอง
เด็กชายคนหนึ่งนั่งบนโซฟา ใช้เครื่องพ่นยาสีเหลืองที่มีหน้ากากพร้อมถือหนังสือไว้ในมือ
UNICEF Thailand/2025/Janthong ดาวิ้น เด็กชายวัย 5 ขวบ เริ่มมีอาการตั้งแต่อายุประมาณ 2-3 ขวบ
27 มกราคม 2025

"ผมอยากให้ฝุ่นน้อยลง จะได้ไม่ต้องป่วยอีก" เด็กชายสุรกฤช เกียรติชัยพิพัฒน์ หรือ ดาวิ้น กล่าวด้วยน้ำเสียงกระตือรือร้น "แล้วจะได้ไปโรงเรียน ไปเล่นข้างนอกได้ด้วย"

ดาวิ้น เด็กชายวัย 5 ขวบมีบุคลิกร่าเริง กำลังพูดคุยจากห้องที่ออกแบบมาเป็นพิเศษ ซึ่งติดตั้งระบบกรองอากาศผ้าม่านกันไรฝุ่น และอุปกรณ์ป้องกันฝุ่นอย่างครบครันภายบ้านในเขตบางบอน แม้กระทั่งของเล่นที่เขาเล่น ส่วนใหญ่ก็เป็นของที่มีผิวเรียบเพื่อช่วยลดการสะสมฝุ่น เช่นเดียวกับของเล่นที่จัดเรียงเป็นระเบียบในตู้

หญิงสาวและเด็กชายกำลังนั่งเล่นของเล่นไดโนเสาร์พลาสติกอยู่บนพื้นห้องนั่งเล่น
UNICEF Thailand/2025/Janthong ของเล่นส่วนใหญ่ของเด็กชายสุรกฤช เกียรติชัยพิพัฒน์เป็นของที่มีผิวเรียบเพื่อช่วยลดการสะสมฝุ่น

ในช่วงฤดูหนาวระหว่างเดือนพฤศจิกายนถึงกุมภาพันธ์ กรุงเทพมหานครและหลายพื้นที่ของประเทศไทยต้องเผชิญกับวิกฤตฝุ่น PM2.5 กระทรวงสาธารณสุขรายงานว่ามีประชากรไทยกว่า 38 ล้านคนอาศัยอยู่ในพื้นที่ที่มีค่าฝุ่นเกินมาตรฐาน

ฝุ่น PM2.5 ที่มีขนาดเล็กกว่าเส้นผมมนุษย์ ด้วยเส้นผ่านศูนย์กลางน้อยกว่า 2.5 ไมครอน ไม่เพียงเป็นอันตรายต่อผู้ใหญ่ แต่ยังส่งผลร้ายแรงต่อเด็กโดยเฉพาะ เนื่องจากอนุภาคขนาดจิ๋วสามารถแทรกซึมเข้าสู่ร่างกายและทำลายระบบอวัยวะต่าง ๆ องค์การอนามัยโลกจัดให้ฝุ่น PM2.5 เป็นสารก่อมะเร็ง โดยเฉพาะมะเร็งปอด เพราะฝุ่นชนิดนี้สามารถนำพาสารอันตราย เช่น โลหะหนักอย่างปรอทและแคดเมียมเข้าสู่ปอดได้ อีกทั้งเด็กมีความเสี่ยงสูงกว่าผู้ใหญ่เนื่องจากมีอัตราการหายใจถี่กว่า ทำให้สูดรับมลพิษเข้าสู่ร่างกายมากกว่า

นกบินผ่านพื้นที่กรุงเทพมหานครซึ่งถูกปกคลุมด้วยฝุ่น PM 2.5 ในช่วงฤดูหนาว ที่อากาศปิด
UNICEF Thailand/2025/Janthong นกบินผ่านพื้นที่กรุงเทพมหานครซึ่งถูกปกคลุมด้วยฝุ่น PM 2.5 ในช่วงฤดูหนาว ที่อากาศปิด

รายงานสภาวะอากาศโลกฉบับที่ 5 (State of Global Air -SoGA) โดย Health Effects Institute (HEI) องค์กรวิจัยอิสระไม่แสวงผลกำไรในสหรัฐฯ ร่วมกับองค์การยูนิเซฟ เปิดเผยว่าในปี 2564 มลพิษทางอากาศคร่าชีวิตผู้คนทั่วโลกถึง 8.1 ล้านคน ส่วนใหญ่เกิดจาก PM 2.5 และกลายเป็นปัจจัยเสี่ยงอันดับ 2 ของการเสียชีวิตทั่วโลกรองจากโรคความดันโลหิตสูง นอกจากนี้ ประชากรอีกหลายล้านคนต้องเผชิญกับโรคเรื้อรัง ซึ่งส่งผลกระทบอย่างมหาศาลต่อระบบสาธารณสุข เศรษฐกิจ และสังคม

รายงานยังระบุว่า เด็กอายุต่ำกว่า 5 ปีมีความเปราะบางเป็นพิเศษ ส่งผลให้เกิดปัญหาสุขภาพหลายด้าน ตั้งแต่การคลอดก่อนกำหนด น้ำหนักแรกเกิดน้อย โรคหอบหืด และโรคปอด ในปี 2564 มีเด็กเล็กมากกว่า 700,000 คน เสียชีวิตด้วยสาเหตุที่เกี่ยวข้องกับมลพิษทางอากาศและ PM2.5 หรือคิดเป็นวันละ 2,000 คน และกลายเป็นปัจจัยเสี่ยงอันดับที่สองของการเสียชีวิตของเด็กเล็กทั่วโลก รองจากภาวะทุพโภชนาการ

ดาวิ้นเป็นหนึ่งในเด็กที่ได้รับผลกระทบดังกล่าว เขาเริ่มแสดงอาการผิดปกติตั้งแต่อายุ 2-3 ขวบ โดยเริ่มจากอาการหายใจลำบาก ใบหน้าและดวงตาบวม นอนไม่หลับ และมีอาการกรนรุนแรง จนครอบครัวต้องพาไปพบแพทย์หลายครั้งก่อนจะได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นโรคภูมิแพ้ฝุ่น

อาการแพ้ฝุ่นของดาวิ้นลุกลามจนเกิดการอักเสบที่ต่อมอะดีนอยด์ ซึ่งเป็นต่อมสำคัญในระบบภูมิคุ้มกันของระบบทางเดินหายใจ จนต้องเข้ารับการผ่าตัดครั้งแรก แต่เพียง 8 เดือนต่อมา แพทย์พบว่าดาวิ้นมีอาการต่อเนื่องไปยังต่อมทอนซิลรวมถึงอาการท่อน้ำในหูตันทำให้น้ำไหลออกไม่ได้ หากไม่ผ่าตัดมีสิทธิที่หูจะอักเสบติดเชื้อจนอาจจะนำไปสู่การสูญเสียการได้ยิน

"เขาเรียนว่ายน้ำไม่ได้ ไม่รู้ว่าเมื่อไหร่จะได้ว่ายน้ำ" สิรีกานต์ สกุลเอี่ยมไพบูลย์ ผู้เป็นแม่เล่าด้วยความเป็นห่วง แม้ว่าเด็กวัยนี้จะชอบเล่นน้ำ แต่ลูกชายของเธอกลับต้องระมัดระวังแม้แต่การอาบน้ำ เพราะเสี่ยงต่อการติดเชื้อ "วันสงกรานต์เขาก็เล่นไม่ได้ เรียนว่ายน้ำก็ต้องนั่งข้างสระ"

เด็กชายสวมชุดนอนลายเมฆสีอ่อนยืนอยู่หน้าซิงค์ล้างหน้าในห้องน้ำ
UNICEF Thailand/2025/Janthong เด็กชายสุรกฤช เกียรติชัยพิพัฒน์ต้องคอยระมัดระวังเวลาอาบน้ำ เพราะหากน้ำเข้าหูจะทำให้เกิดความเสี่ยงต่อการติดเชื้อ
บางส่วนของยาของเด็กชายสุรกฤช เกียรติชัยพิพัฒน์
UNICEF Thailand/2025/Janthong บางส่วนของยาของเด็กชายสุรกฤช เกียรติชัยพิพัฒน์

ปัจจุบัน บ้านของดาวิ้นได้รับการปรับปรุงให้เป็นพื้นที่ปลอดฝุ่น ด้วยการติดตั้งเครื่องฟอกอากาศทุกห้อง เครื่องตรวจวัดความชื้น และอุปกรณ์ป้องกันไรฝุ่นอย่างผ้าปูที่นอนและผ้าม่าน ซึ่งมาตรการเหล่านี้ช่วยให้น้องชายคนเล็กของดาวิ้นได้รับผลกระทบน้อยกว่า

สิรีกานต์หวังว่าภาครัฐจะจริงจังกับการแก้ปัญหาฝุ่นมากขึ้น เพราะมลพิษทางอากาศส่งผลกระทบต่อทุกคน โดยเฉพาะเด็ก ๆ ที่ถูกจำกัดการใช้ชีวิตและการเรียนรู้ ปัจจุบัน สิรีกานต์ยังมองไม่เห็นทางออกอื่นนอกเหนือจากปกป้องลูกจากฝุ่นให้มากที่สุดเท่าที่ทำได้  หากแต่เด็กทุกคนไม่อาจได้รับการจัดหาในแบบเดียวกับดาวิ้นได้

"ถ้าเราอยู่ในประเทศที่มีอากาศดีกว่านี้ ดาวิ้นก็คงเป็นเด็กธรรมดา ได้ไปเรียนปกติ เล่นกลางแจ้งได้ตามปกติ ไม่ต้องอยู่ในบับเบิลที่เราต้องสร้างให้เขา" เธอกล่าว

ปัจจุบัน ดาวิ้นเข้าเรียนในโรงเรียนอนุบาลเอกชนใกล้บ้านที่มีห้องเรียนปรับอากาศ เขาร่วมชั้นเรียนว่ายน้ำไม่ได้และบางครั้งต้องลาป่วยเมื่อสุขภาพไม่เอื้ออำนวย สิรีกานต์กล่าวว่าการสวมหน้ากากอนามัยตลอดเวลา ทำให้เด็กไม่สามารถมองเห็นและเรียนรู้การแสดงออกทางสีหน้าของคนรอบข้าง ซึ่งเป็นสิ่งสำคัญต่อพัฒนาการทางสังคม นอกจากนี้ โอกาสในการทำกิจกรรมนอกบ้านที่จำกัดในช่วงฤดูหนาวซึ่งมลพิษอยู่ในระดับสูงสุดยังเป็นอีกปัจจัยที่ขัดขวางการพัฒนาการในวัยเด็ก

เด็กนักเรียนชั้นอนุบาล 3 โรงเรียนวัดวิมุตยาราม เขตบางพลัด กรุงเทพมหานคร เรียนในห้องเรียนซึ่งมีการติดตั้งเครื่องฟอกอากาศภายในห้อง
UNICEF Thailand/2025/Janthong เด็กนักเรียนชั้นอนุบาล 3 โรงเรียนวัดวิมุตยาราม เขตบางพลัด กรุงเทพมหานคร เรียนในห้องเรียนซึ่งมีการติดตั้งเครื่องฟอกอากาศภายในห้อง โดยทางโรงเรียนได้รับรางวัลห้องเรียนสู้ฝุ่นระดับดีเลศ และเป็นโรงเรียนต้นแบบของกรุงเทพมหานครที่ตื่นตัวเรื่องการป้องกันปัญหาฝุ่น PM2.5 โดยได้ถ่ายทอดให้ความรู้แก่เด็กนักเรียนในกิจกรรมหลากหลายรูปแบบ

แม้โรงเรียนอนุบาลหรือโรงเรียนจะไม่ได้ถูกบังคับให้มีห้องเรียนปรับอากาศ แต่โรงเรียนเอกชนหลายแห่งมีการจัดห้องเรียนติดเครื่องปรับอากาศให้นักเรียนเพื่อรับมือวิกฤตมลพิษทางอากาศที่ทวีความรุนแรงในช่วงฤดูหนาว กรุงเทพมหานคร (กทม.) ได้เปิดตัวโครงการนำร่อง “ห้องเรียนสู้ฝุ่น” โดยมีเป้าหมายเพื่อสร้างพื้นที่การเรียนรู้ที่ปลอดภัยและให้ความรู้เกี่ยวกับมลพิษ PM2.5 แก่นักเรียน เพื่อให้พวกเขาสามารถป้องกันตัวเองและแชร์ข้อมูลกับครอบครัว ขณะนี้โครงการดังกล่าวได้ดำเนินการในโรงเรียนสังกัดกทม.จำนวน 32 แห่ง และมีแผนจะขยายไปยังโรงเรียนในสังกัดทั้ง 437 แห่งในอนาคตอันใกล้

ในปี 2567 องค์การยูนิเซฟ ประเทศไทย ได้เปิดตัวแคมเปญ #CountMeIn โลกรวน เด็กเดือดร้อน รับฟังเสียงเด็ก เพื่อสร้างความตระหนักรู้เกี่ยวกับความท้าทายที่เด็กและเยาวชนต้องเผชิญจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ พร้อมทั้งผลักดันเสียงและความต้องการของพวกเขา ยูนิเซฟเรียกร้องให้รัฐบาล ภาคธุรกิจ และผู้มีอำนาจตัดสินใจ ดำเนินมาตรการปกป้องเด็กจากวิกฤตภูมิอากาศที่รุนแรงขึ้นและผลกระทบด้านสุขภาพจากมลพิษทางอากาศ ด้วยการปรับปรุงคุณภาพอากาศ โดยมาตรการสำคัญประกอบด้วย การสนับสนุนพลังงานสะอาด การสร้างเขตปลอดมลพิษรอบโรงเรียนและสถานพยาบาล การจัดตั้งระบบตรวจวัดคุณภาพอากาศ และการทำให้ข้อมูลเกี่ยวกับมลพิษทางอากาศสามารถเข้าถึงได้สำหรับประชาชน

"ลูกคนโตของเราคงไม่ทันแล้ว แต่ลูกคนอื่นหรือเด็กรุ่นต่อไปยังพอมีทางออก เรายังคิดว่าทำได้เพราะอากาศเป็นของทุกคน" สิรีกานต์กล่าวด้วยความหวัง พร้อมเรียกร้องให้ภาครัฐเร่งแก้ปัญหาฝุ่นอย่างจริงจัง “เพราะเด็กไม่เพียงเป็นอนาคตของชาติ แต่คุณภาพชีวิตและพัฒนาการที่ดีในวันนี้จะหล่อหลอมให้พวกเขาเติบโตเป็นผู้ใหญ่ที่มีศักยภาพในวันข้างหน้า”


ล้อมกรอบ

โรงเรียนวัดวิมุตยาราม: 'ห้องเรียนสู้ฝุ่น' เพื่อปกป้องอนาคตเยาวชน

เด็กนักเรียน โรงเรียนวัดวิมุตยาราม ปักธงสีส้มบริเวณประตูทางเข้าโรงเรียน แจ้งเตือนค่าฝุ่น PM2.5 อยู่ในระดับเริ่มมีผลกระทบต่อสุขภาพ
UNICEF Thailand/2025/Janthong เด็กนักเรียน โรงเรียนวัดวิมุตยาราม ปักธงสีส้มบริเวณประตูทางเข้าโรงเรียน แจ้งเตือนค่าฝุ่น PM2.5 อยู่ในระดับเริ่มมีผลกระทบต่อสุขภาพ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของมาตราการป้องกันฝุ่นของโรงเรียน

โรงเรียนวัดวิมุตยาราม เขตบางพลัด กรุงเทพมหานคร ผู้ได้รับรางวัล “ห้องเรียนสู้ฝุ่น” เป็นตัวอย่างของสถานศึกษาที่ริเริ่มการให้ความรู้เรื่องปัญหาฝุ่น PM2.5 แก่นักเรียน เพื่อสร้างความเข้าใจในการปกป้องตนเองและขยายความรู้สู่ครอบครัว

โรงเรียนวัดวิมุตยารามเป็นหนึ่งใน 32 โรงเรียนนำร่องที่เข้าร่วมโครงการห้องเรียนสู้ฝุ่น ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของแผนการขยายห้องเรียนสู้ฝุ่นไปยังโรงเรียนทั้ง 437 แห่งในสังกัดกรุงเทพมหานคร

จุดเริ่มต้นของการเข้าร่วมโครงการ "ห้องเรียนสู้ฝุ่น" เกิดจากปัญหาการก่อสร้างรอบโรงเรียนที่ส่งผลให้ปริมาณฝุ่นเพิ่มสูงขึ้นอย่างน่าวิตก แอปพลิเคชันตรวจวัดคุณภาพอากาศแสดงผลในระดับสีแดงหรือส้มแทบทุกวัน ในช่วงแรกโรงเรียนแก้ปัญหาด้วยการให้นักเรียนอยู่แต่ในห้องเรียน แต่หลังจากเข้าร่วมโครงการ โรงเรียนได้พัฒนาระบบการจัดการอย่างครอบคลุม

ครูสวมหน้ากากอนามัยให้กับเด็กนักเรียน โรงเรียนวัดวิมุตยาราม
UNICEF Thailand/2025/Janthong ครูสวมหน้ากากอนามัยให้กับเด็กนักเรียน โรงเรียนวัดวิมุตยาราม หลังมีการตรวจวัดค่าฝุ่น PM2.5 อยู่ในระดับเริ่มมีผลกระทบต่อสุขภาพ

ทุกเช้า โรงเรียนจะมีการตรวจวัดค่าฝุ่นจากเครื่องที่ติดตั้งภายในโรงเรียน รวมถึงแต่ละชั้นบนตึกเรียน เพื่อให้นักเรียนทราบและระมัดระวังตัว นอกจากนี้ยังมีการติดธงแสดงค่าฝุ่นตามจุดต่าง ๆ ของโรงเรียนและชุมชนโดยรอบ เพื่อให้ทุกคนได้รับทราบสถานการณ์

มาตรการป้องกันฝุ่นของโรงเรียนครอบคลุมหลายด้าน ตั้งแต่การเปลี่ยนกระดานชอล์กเป็นไวท์บอร์ดทั้งหมด การทำความสะอาดโต๊ะเก้าอี้อย่างสม่ำเสมอ การปลูกต้นไม้ดักฝุ่น และการรณรงค์ให้ครูและผู้ปกครองดับเครื่องยนต์เมื่อจอดรถ สำหรับนักเรียนชั้นอนุบาลโรงเรียนได้จัดห้องเรียนติดเครื่องปรับอากาศ ส่วนระดับประถมศึกษามีการติดธงบอกสถานะคุณภาพอากาศ เพื่อให้นักเรียนปรับพฤติกรรมการป้องกันตนเองได้อย่างเหมาะสม เช่น การสวมหน้ากากอนามัย หรือการงดกิจกรรมกลางแจ้งในวันที่ค่าฝุ่นสูง

นอกจากมาตรการด้านกายภาพ โรงเรียนยังให้ความสำคัญกับการให้ความรู้แก่นักเรียน โดยจัดให้มีการให้ความรู้ในช่วงเช้าก่อนเข้าเรียน และจัดกิจกรรมพูดคุยหมุนเวียนตามชั้นเรียน เปิดโอกาสให้นักเรียนได้ซักถามพร้อมทั้งสอดแทรกความรู้เรื่องฝุ่นในหลักสูตรการเรียนการสอน เพื่อสร้างความตระหนักรู้อย่างยั่งยืน

บล็อกของยูนิเซฟ

 

บล็อกของยูนิเซฟคือบทความที่ส่งเสริมสิทธิและความเป็นอยู่ของเด็ก ๆ รวมถึงไอเดียในการพัฒนาคุณภาพชีวิตของพวกเด็ก ๆ และครอบครัวของพวกเขา บทความบล็อกเหล่านี้จะนำเสนอข้อมูลและความเห็นจากเด็กและเยาวชน องค์กรพันธมิตร ผู้เชี่ยวชาญด้านสิทธิเด็ก และเจ้าหน้าที่ของยูนิเซฟในประเทศไทย อย่างไรก็ดี ความเห็นต่าง ๆ ที่ปรากฏในบทความบนบล็อกของยูนิเซฟนี้ เป็นความเห็นส่วนตัวของผู้เขียนเท่านั้น ซึ่งอาจจะไม่ได้สะท้อนจุดยืนหรือความคิดเห็นอย่างเป็นทางการขององค์การยูนิเซฟ ประเทศไทย

 

อ่านเรื่องราวในหัวข้ออื่น ๆ