स्थानीय सिकाइ सामग्रीको उपयोग

स्थानीय सिकाइ सामग्री भन्नाले आमाबुबा तथा परिवारका सदस्यहरूले स्थानीय रूपमा पाइने स्रोत साधनबाट बालबालिकाका लागि खेल्न तथा सिक्न तयार गरिदिएका सामग्री हुन् । यसको प्रयोग पहिलेदेखि गाउँ, समुदाय, परिवारमा आफ्ना बालबालिका हुर्काउन प्रयोग हुँदै आएका सामग्री पनि हुन सक्छन् । स्थानीय सिकाइ तथा खेल सामग्रीहरू भौगोलिक, सांस्कृतिक, जाति विशेषअनुसार फरक हुन्छ । शिशुको जन्मपछि उमेरअनुसार खेल्ने खेलौनाहरू बनाइदिएको पाउँछौ । जन्मदेखि छ महिनासम्मको शिशुहरूलाई रङ्गीचङ्गी कपडाका चरा, पुतली, फुर्काको चर्खी (घुम्ने चल्ने) बनाएर झुण्ड्याउने गरिन्छ ।

त्यसैगरी बामे सर्ने उमेरका शिशुलाई आवाज आउने, गुड्ने खेलौना बनाएको पाउँछौ । हिँड्ने बालबालिकालाई चाँप घुंँगरु लगार्ईदिने, लठ्ठीमा डब्बाको बिर्कोलाई अड्काएर गुडाउने, सानो गाडी, पुरानो कपडा मोजामा हालेर बल, बिग्रेको काम नलाग्ने भाँडाहरूको भाडाँकुटी, पुरानोे कपडाहरूको पुतली, सलहरूको डोरी, नाङ्गलोको पाङ्ग्रा बनाएर गुडाउने, स्थानीय आरु, चिलाउने, लप्सीको दाना राखेर बाजा बनाउने, बल, चक्का गुडाउने, पुतली, चित्रकथा किताब, बालगीत, कथा आदि सामग्रीहरू स्थानीय क्षेत्रमा नै बनाउन सकिन्छ । बालबालिकाको स्थूल अङ्ग सञ्चालनको लागि काठ, बाँसको प्रयोगले पिङ, चाकाचुली, झुण्डिने तन्कने गर्न मिल्ने, ससाना पुलहरू आदि पनि बनाएर सामूहिक रूपमा खेल्ने ठाउमा राख्न पनि सकिन्छ ।

स्थानीय सिकाइ खेल खेलौना र समुदाय वरिपरि पाइने वस्तुबाट समुदायका सिपालु महिला, पुरुष र बालबालिकाका आमाबुबाले बनाउने भएकाले सस्तो र सजिलै उपलब्ध हुन्छ । यस्ता स्थानीय सिकाइ सामग्रीको गुणस्तरमा ख्याल गर्ने हो भने बिक्री पनि गर्न सकिन्छ र परिवारको आयआर्जनमा पनि सहयोगी हुन सक्छ ।

स्थानीय सिकाइ सामग्रीको फाइदा  

• स्थानीय साधनको सदुपयोगः स्थानीय क्षेत्रमा भएका सिप र खेर जाने वा प्रकृतिमा पाईने साधनको सदुपयोग हुन्छ ।
• स्थानीय अभिभावकहरूको आम्दानीः थोरै साधन समय तथा पैसामा गुणस्तरीय सामग्री बनाउन सकेमा स्थानीय अभिभावकहरूको आम्दानीको स्रोत अभिवृद्धि गर्न सकिन्छ । 

स्थानीय सिकाइ सामग्री निर्माण र व्यवस्थापनमा अपनाउनु पर्ने सतर्कता  

• बालबालिकाको उमेर, क्षमता र रुचिअनुसार खेलौनाहरू बनाउनुपर्छ र गुणस्तरमा ध्यान दिनुपर्दछ । 
• स्वास्थ्यमा हानि हुने, दुर्घटना हुन सक्ने कच्चा पदार्थ प्रयोग हुनु हुँदैन । किला र काठको चोइटाजस्ता बिझाउने वा घाउचोट लाग्ने सम्भावना भएका सामग्री, हानिकारक रसायन भएका रङ तथा कच्चा पदार्थको प्रयोग गर्नुु हुँदैन । 
• खेलौनाको किनारहरू धारिला हुनु हुँदैन । बालबालिकाले निल्न तथा घाँटीमा अड्किन सक्ने ससाना गुच्चाहरू, बटन, मोतीका दानाहरू वा त्यस्तै गेडागुडी प्रयोग गरिने भएमा ननिस्कने गरी विशेष ध्यान दिनुपर्दछ । 
• बालबालिकालाई खेलौनाको प्रयोग गर्नु (खेल्नु) पहिले के कस्ता सतर्कता अपनाउनुपर्दछ भन्नुपर्दछ । जस्तैः मुखमा राख्नु हुँदैन, साथीलाई खेलौनाले हान्नु हुँदैन आदि ।
• खेलौना पुरानोे भएपछि वा बिग्रेपछि घाउ चोटपटक हुन सक्ने हुनाले आवश्यकताअनुसार मर्मत वा फाल्नुपर्छ ।
• बालबालिकाका लागि खेलौना राख्ने निश्चित ठाउँ बनाइदिनुपर्छ । जस्तै, दराज, र्‍याक अथवा डालो, ढक्की, कोठाको एक कुना । यसमा बालबालिकाले सजिलो र सुरक्षित रूपमा खेल्न सक्ने सामग्री राखिदिनुपर्छ । बालबालिकालाई खेलेपछि सामग्रीहरू आफ्नो ठाउँमा मिलाएर राख्न सिकाउनुपर्दछ ।