विपद्को बेला बालसुरक्षा र सिकाइ

बालबालिकालाई विपद्को सामना गर्न तयार पार्न र विपद्को बेला उनीहरूको विशेष स्याहार-संरक्षण गर्न केहि तरीका

नेपाल सरकार, युनिसेफ नेपाल
बालबालिकालाई विपद्को सामना गर्न तयार पार्न र विपद्को बेला उनिहरूको विशेष स्याहार संरक्षण गर्न केहि तरीका
UNICEF Nepal
12 जुलाई 2019

कुनै पनि कारणले विपद् उत्पन्न गर्न सक्ने वा विपद् हुन सक्ने सम्भावना भएको अवस्थालाई प्रकोप (hazard) भनिन्छ । जस्तै, एउटा भिरालो डाँडोको टुप्पामा एउटा ठुलो चट्टान छ । त्यो जुनसुकै बेलामा खस्न सक्छ । यदि त्यो चट्टान खसिहाल्यो भने त्यसको बाटोमा पर्ने सबै कुराहरू तहसनहस हुन्छ । यस्तो अवस्थालाई नै प्रकोप भनिन्छ ।

प्रकोपको घटनाबाट हानिनोक्सानी वा क्षति हुन सक्ने अवस्थालाई जोखिम भनिन्छ । प्रकोप र जोखिमको सम्मिश्रणका कारण अपर्झट आइपर्ने प्रतिकूल असर वा क्षति भएको घटना विपद् (disaster) हो । समाज वा समुदायले आफ्नै बलबुता र स्रोतसाधनको प्रयोग गरी सामना गर्न नसक्ने गम्भीर प्रकृतिका प्रकोपजन्य घटना र त्यो घटनाका कारणबाट सामान्य सामाजिक प्रक्रिया अवरुद्ध भई पुग्न जाने मानवीय, भौतिक, आर्थिक र वातावरणीय क्षति नै विपद् हो । यस्तो घटनाको प्रतिकूल प्रभावबाट पार पाउन समुदायको आन्तरिक क्षमताले धान्न नसक्ने अवस्थालाई मात्र विपद् भनिन्छ । अर्को शब्दमा अचानक कुनै अप्रत्यासित घटनाबाट धेरै जनधनको क्षति भएर सामाजिक जनजीवन अस्तव्यस्त हुने र प्रभावित समुदाय आफ्नै स्रोतसाधनबाट पार पाउन नसक्ने स्थितिलाई विपद् भनिन्छ । 

विभिन्न प्रकारका प्राकृतिक विपद् कहिले आउँछन् भन्ने कुरा कसैलाई पनि थाहा हुन्न । प्राकृतिक विपद् जस्तैः बाढी, पहिरो, हुरीबतास, भुइँचालो, भोकमरी, महामारी आदि हुन् । यस्तोे स्थितिमा बालबालिका र गर्भवती महिला बढी प्रभावित हुन्छन् । त्यसैले विपद्को अवस्थामा गर्भवती महिला, बालबालिकाको विशेष स्याहार संरक्षण गर्नुपर्दछ ।

बाढी पहिरो आएका बेला बगाउने, डुब्ने, मर्ने, आगलागीमा जल विनियोजन र हृदयघात हुने, भुइँचालोमा, दौडादौडमा थिचिएर, च्यापिएर ज्यान जाने भएकाले सतर्क भई बचाउ हुने उपाय अपनाउनुपर्दछ । 

मानवसिर्जित विपद् जस्तैः आगलागी, लडाइँ÷युद्ध, हडताल, नाकाबन्दी आदि हुन् । त्यसैगरी मानव सिर्जित र प्राकृतिकसहितको अवस्था पनि हुन सक्छ । आपत्काल अचानक र मन्द खालको हुन्छ । अचानक हुने आपत्काल बाढी, पहिरो, भूकम्प आदि हुन् । मन्द खालको विपद् महामारी, भोकमरी, जलवायु प्रदूषण आदि हुन् । 

यस्तो स्थितिमा अपराधीहरूले झुटो आशा, लालच देखाइ प्रलोभनमा पारी आमा, बालबालिकालाई दुर्व्यवहार, शोषण, ओसारपसार गर्न सक्छन् । तसर्थ यस्ता खतराबारे सजग हुनुपर्दछ ।


विपद् पूर्वतयारी   

विपद्जन्य जोखिम घटाएर जनधनको क्षति कम हुने व्यवस्था मिलाउँदै सुरक्षित रहन र तत्कालीन उद्धार र राहतका लागि आवश्यक कार्य गर्न विपद्का घटना हुनु पहिले गरिने सम्पूर्ण तयारीलाई विपद् पूर्वतयारी भनिन्छ । विपद् पूर्वतयारी गर्दा निम्नानुसार कार्यहरू गर्नुपर्दछः

क) जनचेतना अभिवृद्धि तथा तालिमः विपद् पूर्वतयारी कार्य सुरु गर्नुपहिले समुदायका सदस्यहरूलाई विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी सैद्धान्तिक ज्ञान दिन आवश्यक हुन्छ । विगतका अनुभवका आधारमा प्रकोपको सम्भावना, स्थानीय ज्ञान, सिप र स्रोतको उपयोगमा समुदायको सहभागितामा छलफल गरी पूर्वतयारीको आधार बनाउनुपर्छ । पूर्वतयारी कार्यको सूची बनाएर संलग्न हुनेहरूको काम र समयको बाँडफाँड गर्नुपर्दछ ।

ख) प्रकोप, जोखिम, सङ्कटाभिमुखता विश्लेषणः मानवीय बसोवासको वस्तुस्थिति, भौगोलिक अवस्था र सम्भावित विपद्को जोखिम विश्लेषण विपद्पहिले गर्नुपर्ने काम हुन् । जोखिम विश्लेषण गर्दा प्रकोप र सङ्कटाभिमुख अवस्थाको पहिचान गर्नुपर्दछ । प्रकोपले सङ्कटाभिमुख अवस्था बढाउने हुँदा यी दुई तत्त्वको मिश्रणबाट विपद्को जोखिम बढ्दछ । 

ग) न्यूनीकरण तथा अल्पीकरणः जोखिम विश्लेषण गरिसकेपछि जोखिमको कारण, स्तर वा अवस्था र त्यसबाट हुन सक्ने क्षतिको अनुमान लगाउन र जोखिम घटाउन गर्नुपर्ने कार्यको पहिचान गर्न सकिन्छ । प्रकोपलाई टार्न सकिएमा सङ्कटाभिमुखताको अन्त्य भएर वा सङ्कटाभिमुख अवस्थामा रहेको पक्षलाई हटाउँदा प्रकोप टरेर जोखिम कम हुन्छ । 

घ) प्रदूषण नियन्त्रण, सरसफाइ र सुरक्षित आवासः शौचालय, पशुशाला, घरआँगन र गाउँ घर सफा राखेर महामारीजन्य विपद् नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । घरायसी फोहोर, ढल, धाराको पानी आदि सुरक्षित तरिकाले खाल्डोमा हाल्ने वा फैलन नदिने प्रबन्ध गर्नुपर्दछ । 

ङ) खाद्यान्न तथा औषधीको सञ्चयः विपद् आकस्मिक घटनाहरूबाट हुने भएकाले त्यस्तो समयका लागि पारिवारिक तथा सामुदायिक रूपमा खाद्यान्न तथा औषधीको सञ्चय गर्नुपर्दछ । 

च) उद्धार तथा राहत सामग्रीको व्यवस्थापनः विपद्को समयमा परिवार र समुदायका सदस्यको उद्धार गर्न चाहिने सामग्रीको व्यवस्था गरी सुरक्षित र सजिलै भेटिने ठाउँमा राख्नुपर्दछ । भौगालिक क्षेत्र र सम्भावित विपद् अवस्थानुसार उपयोग हुने टर्चलाइट, लाइफ ज्याकेट, सियो, धागो, कुटो–कोदालो, बेल्चा, खुकुरी, डुङ्गा, ट्युब, टायर, डोरी र अन्य आवश्यक सामग्रीहरू झटपट झोलामा हालेर सजिलै भेट्ने ठाउँमा राख्नुपर्दछ । 

छ) उद्धार तथा राहतका लागि अभ्यासः विपद्को समयमा पीडितको उद्धार गर्न समुदायका सदस्यले सामूहिक अभ्यास गर्नसके क्षमता अभिवृद्धि हुन्छ । यस्तो अभ्यासमा सबै बालबालिका, महिला, जेष्ठ नागरिकलाई सहभागी गराउनुपर्छ । अभ्यासका क्रियाकलापहरू मनोञ्जनात्मक र सहभागितामूलक हुनुपर्छ ।

ज) आश्रयस्थलको व्यवस्थाः विपद्को समयमा आपत्कालीन आवासको व्यवस्था गर्न समुदायकै पहलमा सुरक्षित स्थानको पहिचान गरी आपत्कालीन आवास घर बनाउनुपर्दछ । 

झ) आपत्कालीन योजनाः विपद्का समयमा समुदायका कुन सदस्यले कुन कार्य गर्ने भन्ने छलफल गरी कामको विभाजन गर्नुपर्दछ । 

ञ) पूर्वसूचना तथा सुरक्षित स्थानान्तरणः विपद् हुने सम्भावना बढेपछि पूर्वसूचना आदानप्रदान गरी तत्कालै सुरक्षित स्थानमा सर्ने कार्य गर्नुपर्दछ । यस्तो अवस्थामा अशक्त, केटाकेटी, जेष्ठ नागरिक, बिरामी र महिलालाई प्राथमिकता दिएर सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याउने कार्य गर्नुपर्दछ ।

 

बालबालिकालाई विपद्को सामना गर्न तयार पार्न र विपद्को बेला उनिहरूको विशेष स्याहार संरक्षण गर्न केहि तरीका
UNICEF Nepal

केही विपद्को स्थिति र त्यसको सामना गर्ने उपाय  

विपद्    विपद्अघिको तयारी विपद्का बेला वा विपद्पछि
बाढी बालबालिकालाई पौडी खेल्न सिकाउने ।
प्रशस्त खानेपानीको व्यवस्था गर्ने ।
बगिरहेको पानी धमिलो छ कि भनेर हेर्ने ।
    

अग्लो ठाउँ वा माथिल्लो तलामा जाने ।बाढी आएको नदी नतर्ने।
बाढीको पानीमा नपौडिने वा नखेल्ने ।
बाढीको पानी नखाने ।
विषालु सर्प तथा किराहरूसँग सतर्क रहने ।

चट्याङ, र विजुली चम्काइ
    
    
यस्तो समयमा घरबाहिर नखेलाउने ।
बत्ती निभाउने र विद्युतीय उपकरणहरू बन्द गर्ने ।
झ्याल, ढोका, अग्ला रुख, पहाडका चुचुरा, खुला स्थान, खम्बाहरू नजिक नबस्ने, करेन्ट लाग्ने धातुहरूलाई नछुने । बलियो घरमा बस्ने । 
आँधीबेरी, हुरीबतास बदलिँदो मौसमप्रति सजग रहने ।
आफ्नो घरमा र छिमेकमा सुरक्षित कोठा वा ठाउँ तोक्ने ।
मौसमसम्बन्धी जानकारी लिने ।
सुरक्षा बक्सा (सेफ्टी किट)को व्यवस्था गरेर राख्ने ।
तुरुन्तै आश्रय खोज्ने, रुख, विजुलीको पोल छेउमा नबस्ने । घरभित्रै बस्ने ।
सबै झ्याल तथा ढोकाहरू बन्द गर्ने ।
सबै विद्युतीय उपकरणहरू बन्द गर्ने ।
आगो निभाउने । आगोको झिल्काहरू छन् भने धुलोे माटाले निभाउने ।
 भुइँचालो        कहाँ र कसरी भवनबाट निक्लिने भन्ने बारे बालबालिकालाई सिकाउने ।
घुँडा टेकी गुडुल्की बस्ने, टाउको छोपी खुम्चेर बस्ने भनिने अभ्यास सिकाउने र गर्ने । आफूलाई सधैँँ आवश्यक सामग्री तथा आपत्कालीन स्थितिमा काम लाग्ने सामान राखेको झटपट झोला तयारी अवस्थामा राख्ने । 
बलियो टेबुलमुनि घुँडा टेकी गुडल्की बस्ने, टाउको छोपी खुम्चेर बस्ने अभ्यास गर्ने । रुख, भवनजस्ता कुराबाट टाढा रहने । कम्पन नरोकिउन्जेल सुरक्षित ठाउँमा रहने ।
झ्यालहरूबाट टाढा रहने । घरबाहिर हुनुहुन्छ भने घरभित्र नपस्ने ।
सलाई, ग्याँस वा बत्तीका स्विच प्रयोग नगर्ने ।
आगलागी घरबाट कसरी निस्किने भन्नेबारे दुईओटा उपाय बालबालिकालाई बताउने ।
घरबाट निस्किने तरिका अपनाउन बालबालिकासँग अभ्यास गर्ने ।
भुइँमा घोप्टो परी घस्रिँदै निक्लिने ।
धुवाँ आएको कोठाको ढोका कहिल्यै नखोल्ने ।
कपडामा आगो लागेमा आगो ननिभुन्जेल गुडुल्की मार्ने ।
मद्दतका लागि गुहार माग्ने ।
अत्यधिक चिसो (शीतलहर)         बलबालिकाका लागि न्यानो लुगा, कपडा तथा कम्बलहरू तयार राख्ने ।
घरमा पर्याप्त दाउरा जम्मा गरेर राख्ने ।
मौसमसम्बन्धी सुसूचित हुने ।
बालबालिकालाई घरभित्रै राख्ने ।
बालबालिकालाई चिसोमा र पानीसँग खेल्न नदिने ।
बालबालिकालाई न्यानो कपडा लगाइदिने ।
बालबालिकाको शरीरमा अल्प ताप (हाइपोथर्मिया) हुनबाट बचाउन आफ्नो छातीमा टाँसेर राख्ने ।
बालबालिकालाई सन्तुलित तथा नियमित खानासहित तातो सुप र दालको रस खान दिने ।
अत्यधिक गर्मी
तातोहावा (लु) 
मौसमसम्बन्धी सुसूचित हुने ।
हावाको प्रवाह हुने गरी घरका 
झ्यालहरू खुला राख्ने ।
बालबालिकालाई हलुको लुगाको व्यवस्था गर्ने ।
पर्याप्त मात्रामा सुरक्षित खाने पानीको व्यवस्था गर्ने ।
तापसँग सम्बन्धित रोगहरूको उपचारबारे जानकारी राख्ने ।
घामबाट जोगिन बालबालिका घरभित्र खेल्न र अन्य क्रियाकलाप गराउने ।
बालबालिकालाई सन्तुलित तथा नियमित खाना खुवाउने ।
बालबालिकालाई प्रशस्त सफा पानी खुवाउने ।
तातो घामबाट बचाउन टोपी लगाउन दिएर, टाउको र अनुहारको रक्षा गर्ने ।
बालबालिकालाई हल्का रङका खुकुला कपडा लगाईदिने ।
महामारी         के कस्तो महामारी हो, भरपर्दो सरकारी वा गैरसरकारी स्वास्थ्यसम्बन्धी स्रोतबाट सूचना सङ्कलन गर्ने । घरमै बस्नुपर्ने अवस्थाको लागि तयारी गर्ने । अनावश्यक रूपमा खाद्यान्न तथा औषधी नथुपार्ने । नेपाल सरकारले तोकेका नियमको पालना गर्ने ।  बहिर नजाने, जानै परेमा मास्क लगाउने, फर्केपछि लुगा फेर्ने, साबुनपानीले हात धुने । रोग लागेको अवस्थामा स्वास्थ्य मन्त्रालयको नियम पालन गर्ने ।

अभिभावकको दायित्व  

  • विपद् अगाडिदेखि नै अभिभावकले आफू र परिवारलाई सुरक्षित राख्न विपद्को पूर्वतयारी गर्नुपर्दछ । व्यक्तिगत रूपमा कोसिस गर्नुका साथै स्थानीय तह तथा स्थानीय विपद् व्यवस्थापन समितिबाट हुने विभिन्न क्षमता अभिवृद्धि तालिमबारे सचेत हुनुपर्छ ।
  • विपद्को बेला गर्भवती महिला र प्रारम्भिक उमेरका बालबालिकालाई कहिले पनि एक्लै छाड्नु हुँदैन । उनीहरूलाई भरपर्दो वयस्क स्याहारकर्ता, बालस्याहार वा बालविकास केन्द्र, विद्यालयमा छाड्नुपर्दछ । छाड्नुभन्दा अगाडि शिशुलाई आफ्नो र शिशुको नाम, ठेगाना र फोन नम्बर लेखिएको परिचय कार्ड बालबालिकाका नाडी वा गोलीगाँठामा बाँधी दिनुपर्दछ ।
  • बालबालिका कुरा गर्न थालेपछि आमाबुबाको र आफ्नो नाम, घरको ठेगाना र फोन नम्बर भन्ने र भन्न लगार्ई याद गर्न लगाउनुपर्दछ । भुइँचालो, बाढी पहिरो, युद्धको अवस्थामा आमाबुबाबाट बालबालिका छुट्टिन सक्ने सम्भावना भएको हुँदा घरभित्र र बाहिर सम्भाव्य सुरक्षित ठाउँ पहिलेदेखि नै पहिचान गर्ने र बालबालिकालाई जानकारी गराउनुपर्दछ ।
  • विपद्को बेलामा अपराधीहरूले झुटो आशा, लोभलालच देखाई प्रलोभनमा पारी आमा, बालबालिकालाई दुर्व्यवहार, शोषण, ओसारपसार गर्न सक्छन् । तसर्थ यस्ता खतराबारे सजग हुनुपर्दछ ।
  • बालबालिका छिट्टै डराउने, अत्तिने हुनाले उनीहरूलाई अङ्कमाल गर्ने, सान्त्वना दिने, माया देखाउने शान्त भएपछि र स्नेहपूर्वक यी स्थितिबारे बताउनुपर्दछ । साथै सँगै राख्ने, कुराकानी गर्ने र कथा भन्ने सुन्ने गर्नुपर्दछ । यसो गर्दा उनीहरूको डर कम हुन्छ ।
  • बालबालिकालाई कथा, गीतमार्फत निडर भई परिस्थिति सामना गर्न हौसला दिनुपर्दछ । बढी माया, सुरक्षा, साथदिने गर्नुपर्दछ र खानपिन, स्याहारको विशेष ध्यान दिनुपर्छ ।
  • विपद्को समयमा पनि केही हदसम्म दैनिकी निरन्तर भएको सुनिश्चित गर्नुपर्दछ, जस्तै, निश्चित उठ्ने समय, खेल्ने समय, सुत्ने समय । यसले बालबालिका (तथा वयस्कको पनि) मनोसामाजिक समस्या आउन दिदैन । 
  • विशेषगरि कोभिड–१९ जस्तो लामो विपद्मा बालबालिकाको दैनिकी तथा सिकाइ निरन्तरता गर्नु अति आवश्यक छ । यसको लागि विद्यालय तथा स्थानीय तहको शिक्षा शाखासँग समन्वय गरी वैकल्पिक तरिकाले सिकाइ निरन्तरता गरिनुपर्छ । आपत्कालीन अवस्थामा पनि शिक्षालाई निरन्तरता दिन पाउनु बालबालिकाको अधिकार हो ।
  • विपद्को अवस्थामा बालबालिकाले असामान्य व्यवहार देखाउन सक्छन् (जस्तैः वान्ता गर्ने, पेट दुख्ने, झाडापखाला लाग्ने, खान रुचि नहुने, डराउने, बोल्न छाड्ने) । यस्तो अवस्थामा धैर्य गरेर उनीहरूलाई साथ दिनुपर्दछ । यस्ता समस्या क्रमशः कम हुन्छ तर उनीहरूको उमेर अवस्था व्यक्तित्वअनुसार समय लाग्छ  । 
  • यस्तो स्थिति सुधार नभएमा मनोभावनात्मक चोट परेको हुन सक्ने भएकाले बालबालिकालाई मनोविमर्शको व्यवस्था गर्नुपर्दछ ।
  • विपद्पछि सकेसम्म चाँडो बालबालिकाको नियमित दैनिक क्रियाकलापमा फर्किन अभिभावक, समुदाय तथा विद्यालय एकजुट भएर लाग्नुपर्दछ ।