सामाजिक नीति, मुल्यांकन र प्रमाण (सोसल पोलिसी, इभ्यालुएसन एण्ड एभिडेन्स)

न्युन आर्थिक विकासको समयमा पनि मृत्युदर, प्रजनन दर र जनसंख्या वृद्धि दरमा आएको उल्लेखनीय गिरावटका कारण नेपालको जनसांख्यिक अनुभव निकै उत्कृष्ट रहेको छ। यस परिप्रेक्ष्यमा देशको जनसंख्या ‘बृद्ध समाज’ बन्नुभन्दा पहिला जनसांख्यिक लाभ लिनका लागि हालका बालबालिकामा लगानी गर्ने एक सिमित समयावधिको अवसर नेपालमा अहिले उपलब्ध छ। समाज र अर्थतन्त्रमा योगदान दिनसक्ने स्वस्थ र उर्जाशील जनशक्ति उत्पादन गर्नका लागि बालबालिकामा लगानी गर्नु अत्यन्तै महत्वपूर्ण छ। यस प्रकारको जनसांख्यिक लाभको अवसर सिमित समयावधिका लागि मात्र उपलब्ध हुने हुनाले तुरुन्तै बालबालिकामा लगानी गर्नुपर्ने हुन्छ।

संघीय संरचना तर्फ जाँदै गरेको समयमा नै उल्लेखनीय जनसांख्यिक परिवर्तन भएको हुँदा नेपाल आफ्नो विकासको निकै नै संवेदनशील अवस्थामा छ। विगतका दशकहरुमा नेपालमा मृत्युदर र प्रजनन दर तीव्र गतिमा घट्यो भने औसत आयुमा वृद्धि भयो। हालका बालबालिका हुर्कंदै गएर भविष्यको जनशक्तिमा सामेल हुनेछन् जसले गर्दा विकासका लक्ष्यहरु हासिल गर्न नेपालमा उपयुक्त वातावरण निर्माण हुनेछ।

जस्तोसुकै परिस्थिति र वातावरणमा जन्मेको भएतापनि हरेक बालबालिकाका लागि जीवनमा समान अवसरहरु उपलब्ध हुनुपर्दछ तर बाल गरीबीका कारण उज्यालो भविष्य निर्माण गर्ने अवसरहरुबाट कैयौं बालबालिका बञ्चित छन्। विगतका दशकहरुमा नेपालले दिगो रुपमा गरिबीको न्युनीकरण गरेको छ, तथापी गरिबी, लिंग, भौगोलिक अवस्था वा जातिय पृष्ठभुमि जस्ता आफ्नो नियन्त्रण भन्दा बाहिरका पक्षहरुका कारण बालबालिका गरिबी र अभावबाट पिडित छन्।

आफ्नो पूर्ण क्षमतामा विकास हुन र समाज तथा अर्थतन्त्रमा योगदान दिन योग्य नागरिक बनाउनका लागि बालबालिकालाई उनीहरुको शुरुवाती वर्षहरुमा नै लगानी गर्नु जरुरी हुन्छ। अन्तराष्ट्रिय खोजहरुबाट प्राप्त निष्कर्षका अनुसार, अभावमा रहेका बालबालिकाहरुलाई उनीहरुको आफ्नै, परिवार तथा समुदायको भविष्य सुधार्ने अवसर दिनमा बालबालिकाको स्वास्थ्य, शिक्षा र सामाजिक संरक्षणमा गरिने लगानीको ठुलो महत्व हुन्छ।

हाल जारी रहेको विकेन्द्रिकरणको प्रक्रियाबीच जोखिममा रहेका बालबालिका तथा तिनका परिवारलाई आधारभूत सेवा र श्रोत उपलब्ध भएको सुनिश्चित गर्नु जरूरी छ। त्यसो भएमा मात्र सबैलाई समेटी सम्पूर्ण बालबालिकाका लागि समावेशी र दिगो विकास हासिल गर्ने देशको उद्देश्य प्राप्त हुनसक्छ।

न्युन आर्थिक विकासको समयमा पनि मृत्युदर, प्रजनन दर र जनसंख्या वृद्धि दरमा आएको उल्लेखनीय गिरावटका कारण नेपालको जनसांख्यिक अनुभव निकै उत्कृष्ट रहेको छ। यस परिप्रेक्ष्यमा देशको जनसंख्या ‘बृद्ध समाज’ बन्नुभन्दा पहिला जनसांख्यिक लाभ लिनका लागि हालका बालबालिकामा लगानी गर्ने एक सिमित समयावधिको अवसर नेपालमा अहिले उपलब्ध छ। समाज र अर्थतन्त्रमा योगदान दिनसक्ने स्वस्थ र उर्जाशील जनशक्ति उत्पादन गर्नका लागि बालबालिकामा लगानी गर्नु अत्यन्तै महत्वपूर्ण छ। यस प्रकारको जनसांख्यिक लाभको अवसर सिमित समयावधिका लागि मात्र उपलब्ध हुने हुनाले तुरुन्तै बालबालिकामा लगानी गर्नुपर्ने हुन्छ।

संघीय संरचना तर्फ जाँदै गरेको समयमा नै उल्लेखनीय जनसांख्यिक परिवर्तन भएको हुँदा नेपाल आफ्नो विकासको निकै नै संवेदनशील अवस्थामा छ। विगतका दशकहरुमा नेपालमा मृत्युदर र प्रजनन दर तीव्र गतिमा घट्यो भने औसत आयुमा वृद्धि भयो। हालका बालबालिका हुर्कंदै गएर भविष्यको जनशक्तिमा सामेल हुनेछन् जसले गर्दा विकासका लक्ष्यहरु हासिल गर्न नेपालमा उपयुक्त वातावरण निर्माण हुनेछ।

जस्तोसुकै परिस्थिति र वातावरणमा जन्मेको भएतापनि हरेक बालबालिकाका लागि जीवनमा समान अवसरहरु उपलब्ध हुनुपर्दछ तर बाल गरीबीका कारण उज्यालो भविष्य निर्माण गर्ने अवसरहरुबाट कैयौं बालबालिका बञ्चित छन्। विगतका दशकहरुमा नेपालले दिगो रुपमा गरिबीको न्युनीकरण गरेको छ, तथापी गरिबी, लिंग, भौगोलिक अवस्था वा जातिय पृष्ठभुमि जस्ता आफ्नो नियन्त्रण भन्दा बाहिरका पक्षहरुका कारण बालबालिका गरिबी र अभावबाट पिडित छन्।

आफ्नो पूर्ण क्षमतामा विकास हुन र समाज तथा अर्थतन्त्रमा योगदान दिन योग्य नागरिक बनाउनका लागि बालबालिकालाई उनीहरुको शुरुवाती वर्षहरुमा नै लगानी गर्नु जरुरी हुन्छ। अन्तराष्ट्रिय खोजहरुबाट प्राप्त निष्कर्षका अनुसार, अभावमा रहेका बालबालिकाहरुलाई उनीहरुको आफ्नै, परिवार तथा समुदायको भविष्य सुधार्ने अवसर दिनमा बालबालिकाको स्वास्थ्य, शिक्षा र सामाजिक संरक्षणमा गरिने लगानीको ठुलो महत्व हुन्छ।

हाल जारी रहेको विकेन्द्रिकरणको प्रक्रियाबीच जोखिममा रहेका बालबालिका तथा तिनका परिवारलाई आधारभूत सेवा र श्रोत उपलब्ध भएको सुनिश्चित गर्नु जरूरी छ। त्यसो भएमा मात्र सबैलाई समेटी सम्पूर्ण बालबालिकाका लागि समावेशी र दिगो विकास हासिल गर्ने देशको उद्देश्य प्राप्त हुनसक्छ।