Kosova mirëpret shkëmbimin ndër-rajonal për ndërhyrjen në fëmijërinë e hershme

Përfaqësues të institucioneve qeveritare, profesionistë shëndetësorë dhe partnerë të UNICEF-it nga Maqedonia e Veriut dhe Mali i Zi u takuan në Kosovë për një shkëmbim ndër-rajonal dyditor mbi ndërhyrjen në fëmijërinë e hershme (NFEH), duke shqyrtuar se si shërbimet e integruara dhe të fokusuara te familja mund t’u mundësojnë fëmijëve të vegjël me vështirësi në zhvillim të marrin mbështetje në kohë, duke forcuar njëkohësisht sistemet kombëtare. 

I mbajtur më 22–23 korrik, ky takim mblodhi vendimmarrës dhe profesionistë nga sektorët e shëndetësisë, arsimit dhe mirëqenies sociale për të ndarë përvojat, për të diskutuar reformat e politikave që Kosova ka ndërmarrë gjatë dy viteve të fundit dhe për të parë nga afër se si NFEH po zbatohet në praktikë. Përmes diskutimeve mbi politikat dhe vizitave në terren, pjesëmarrësit shqyrtuan mënyrat se si vendet e rajonit mund të forcojnë monitorimin e zhvillimit, identifikimin e hershëm dhe zgjerimin e qasjes në shërbime të koordinuara për fëmijët dhe familjet e tyre. 

Në Kosovë, Maqedoninë e Veriut dhe Malin e Zi, rreth 300,000 fëmijë janë nën moshën gjashtë vjeç, ndërsa vlerësohet se më shumë se 45,000 prej tyre përjetojnë vështirësi në zhvillim. Megjithatë, monitorimi i zhvillimit, identifikimi i hershëm dhe shërbimet e NFEH-së nuk janë të disponueshme në mënyrë të qëndrueshme, duke bërë që shumë fëmijë të humbasin mundësinë për të marrë mbështetje gjatë viteve kur ajo mund të ketë ndikimin më të madh. 

Avancimi i sistemeve të integruara të ndërhyrjes në fëmijërinë e hershme 

Takimi filloi me diskutime në Ministrinë e Shëndetësisë, ku pjesëmarrësit u njohën me Strategjinë e Kosovës për Ndërhyrjen në Fëmijërinë e Hershme 2025–2030 dhe përpjekjet në vazhdim për integrimin e monitorimit të zhvillimit dhe shërbimeve të NFEH-së në sistemin e Kujdesit Parësor Shëndetësor. 

Pjesëmarrësit shqyrtuan kalimin e Kosovës nga nismat pilot të lokalizuara drejt shërbimeve publike të institucionalizuara, të cilat bashkojnë ekipe multidisiplinare të përbëra nga logopedë, psikologë, fizioterapeutë, punonjës socialë, mjekë dhe infermierë për të adresuar nevojat individuale të secilit fëmijë dhe familje. Diskutimet u përqendruan në qeverisjen, financimin, zhvillimin e fuqisë punëtore dhe koordinimin ndërmjet sektorëve, si dhe në mësimet e nxjerra nga modeli i ndërhyrjes së hershme, i mbështetur nga UNICEF-i dhe i zbatuar në pesë komuna përmes organizatave partnere. 

Takimi theksoi gjithashtu rëndësinë e monitorimit të zhvillimit dhe identifikimit të hershëm. Zbulimi sa më i hershëm i vështirësive në zhvillim u mundëson fëmijëve dhe familjeve të tyre të marrin mbështetje në kohë, duke reduktuar pengesat për të nxënit, pjesëmarrjen dhe përfshirjen më vonë në jetë. 

Familjet në qendër të ndërhyrjes 

Një nga tiparet përcaktuese të NFEH-së është përqendrimi te familjet si partnere aktive në mbështetjen e zhvillimit të fëmijëve. 

Në vend të një modeli mjekësor që përqendrohet në shërbimet klinike të ofruara në qendra, ndërhyrja e fokusuar te familja dhe e bazuar në komunitet mbështetet në mjediset, marrëdhëniet dhe rutinat e përditshme të fëmijëve. Profesionistët punojnë së bashku me prindërit dhe kujdestarët për të identifikuar objektiva praktike dhe për të mbështetur zhvillimin e fëmijëve përmes aktiviteteve të përditshme, lojës dhe pjesëmarrjes kuptimplotë në shtëpi, në parashkollor dhe në komunitetet e tyre. 

Për znj. Drita Asllani, Këshilltare Shtetërore në Sektorin e Shërbimeve Sociale në Ministrinë e Politikës Sociale, Demografisë dhe Rinisë të Maqedonisë së Veriut, përvoja e Kosovës dëshmoi vlerën e bashkëpunimit ndërsektorial. 

“Vendet tona ndajnë shumë ngjashmëri, përfshirë mënyrën se si po zhvillojmë politikat për fëmijët me aftësi të kufizuara”, tha ajo. “Sistemi i ndërhyrjes së hershme në Kosovë na ka bërë veçanërisht përshtypje, sepse bashkëpunimi dhe shkëmbimi i përvojave luajnë një rol jetik në hartimin e politikave që ndikojnë në sektorët e shëndetësisë, arsimit dhe mbrojtjes sociale.” 

Ajo shtoi se përvoja e Kosovës ofron mësime të vlefshme ndërsa Maqedonia e Veriut vazhdon të forcojë sistemin e saj. 

“Jemi veçanërisht të interesuar të mësojmë se si sistemi po udhëhiqet, pilotohet, buxhetohet dhe zbatohet. Kosova do të shërbejë si një pikë e rëndësishme referimi për ne dhe mezi presim të vazhdojmë këtë shkëmbim përvojash, në mënyrë që të mësojmë nga njëri-tjetri dhe t’i forcojmë së bashku sistemet tona.” 

Nga politika në praktikë 

Dita e dytë e shkëmbimit u ofroi pjesëmarrësve mundësinë të shihnin nga afër identifikimin e hershëm dhe shërbimet e ndërhyrjes përmes vizitave në Qendrën Kryesore të Mjekësisë Familjare në Prishtinë, në një institucion parashkollor dhe në një familje që po merr shërbime të NFEH-së të fokusuara te familja. 

Gjatë takimeve me ekipet multidisiplinare të NFEH-së, pjesëmarrësit panë se si mbështetja e koordinuar, e fokusuar te familja dhe e bazuar në rutinat e përditshme po ofrohet në mjediset e përshtatshme për fëmijë. 

Njëra nga vizitat në një institucion parashkollor ilustroi se si NFEH-ja gjithëpërfshirëse u mundëson fëmijëve të marrin pjesë së bashku me bashkëmoshatarët e tyre, duke marrë njëkohësisht mbështetje të individualizuar. Në vend që fëmijët të ndahen nga shokët dhe shoqet e tyre, profesionistët punuan përmes lojës dhe ndërveprimeve të përditshme, duke mundësuar që të nxënit, pjesëmarrja dhe përfshirja sociale të ndodhin natyrshëm. 

Për Dr. Iva Ivanović, psikiatre për fëmijë dhe adoleshentë dhe drejtoreshë e Qendrës për Zhvillimin e Hershëm në Qendrën Klinike të Malit të Zi, vizita dëshmoi vlerën e integrimit të mbështetjes për zhvillimin në mjediset e përditshme të fëmijëve. 

“Ajo që do të mbetet me mua është të shoh një fëmijë duke marrë mbështetje pa u izoluar nga fëmijët e tjerë”, tha ajo. “Ajo po luante me shoqet e saj, ndërsa profesionistët po e stimulonin zhvillimin e saj përmes lojës. Vajzat e vogla qëndruan pranë shoqes së tyre dhe e mbështetën shumë.” 

Duke reflektuar mbi qasjen më të gjerë, ajo shtoi: 

“Besoj se ky model i ndërhyrjes, i cili e vendos familjen në qendër, do të ketë sukses sepse familjet janë në zemër të kulturës sonë të përbashkët dhe të jetës sonë të përditshme. Ky model është shumë i përshtatshëm si për Kosovën, ashtu edhe për Malin e Zi.” 

Forcimi i bashkëpunimit ndër-rajonal 

Ndërsa secili vend po përparon me ritme të ndryshme, pjesëmarrësit u pajtuan se shumë nga sfidat me të cilat përballen janë të përbashkëta. Ndërtimi i sistemeve të qëndrueshme të NFEH-së kërkon udhëheqje të fortë, fuqi punëtore të kualifikuar, rrugë të koordinuara të referimit dhe investime afatgjata në sektorë të ndryshëm. 

Shkëmbimi theksoi rëndësinë e bashkëpunimit rajonal në përshpejtimin e reformave përmes ndarjes së përvojave praktike, dëshmive dhe mësimeve nga zbatimi, në vend që sistemet të zhvillohen të izoluara nga njëra-tjetra. 

Në vend që të promovonte një model të vetëm, vizita i inkurajoi pjesëmarrësit të identifikonin qasje që mund të përshtaten me kontekstet e tyre institucionale, financiare dhe kulturore. 

Ndërsa Kosova vazhdon institucionalizimin e shërbimeve të NFEH-së, shkëmbime të tilla dëshmojnë vlerën e shkëmbimit të përvojave në ndihmën që u japin vendeve për të forcuar sistemet, në mënyrë që çdo fëmijë të marrë mbështetjen e duhur, në kohën e duhur dhe sa më afër shtëpisë.