Έφηβοι και αυτοεικόνα

Η σχέση με το σώμα μας είναι περίπλοκη σε κάθε στάδιο της ζωής, αλλά είναι ιδιαίτερα δύσκολη για τους εφήβους που βρίσκονται σε φάση ανάπτυξης. Μιλήσαμε με τη Δρ Λίζα Νταμούρ, ψυχολόγο, συγγραφέα και μητέρα, σχετικά με το πώς μπορείτε να στηρίξετε το παιδί σας καθώς προσπαθεί να κατανοήσει τα συναισθήματά του απέναντι στο σώμα του που αλλάζει.

Τι είναι η εικόνα του σώματος;

Δρ. Νταμούρ: Η «εικόνα του σώματος» ή «αυτοεικόνα» αφορά τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τους εαυτούς μας και αισθανόμαστε για το σώμα μας, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο πιστεύουμε ότι μας βλέπουν οι άλλοι. Η εικόνα του σώματος αρχίζει να διαμορφώνεται όταν είμαστε νέοι και εξελίσσεται καθώς μεγαλώνουμε, επηρεαζόμενη από τους γύρω μας και από αυτά που βλέπουμε. Για τους εφήβους, τα συναισθήματα σχετικά με την εμφάνισή τους μπορούν να έχουν ισχυρό αντίκτυπο στην αυτοπεποίθηση και την αυτοεκτίμησή τους. Ενώ είναι απολύτως φυσιολογικό για τους εφήβους να έχουν ανάμεικτα συναισθήματα για το σώμα τους, ορισμένοι μπορεί να αντιμετωπίζουν προβλήματα με μια αρνητική εικόνα σώματος.

Για τους εφήβους, τα συναισθήματα που έχουν για το σώμα τους μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την αυτοπεποίθηση και την αυτοεκτίμησή τους.

Τι είναι η αρνητική εικόνα σώματος;

Δρ. Νταμούρ: Η αρνητική εικόνα σώματος συγκροτείται όταν ένας έφηβος νιώθει παγιδευμένος σε αρνητικές σκέψεις σχετικά με την εμφάνισή του. Μπορεί να είναι ιδιαίτερα επικριτικός απέναντι σε αυτό που βλέπει στον καθρέφτη, ακόμη και σε σημείο που αυτό υπονομεύει ολόκληρη την αίσθηση του εαυτού του. Δυστυχώς, το να έχει κανείς αρνητική εικόνα σώματος μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο φροντίζει τον εαυτό του. Και παρόλο που παραδοσιακά θεωρούσαμε ότι η αρνητική εικόνα του σώματος είναι ένα πρόβλημα που επηρεάζει κυρίως τα κορίτσια, όλο και περισσότεροι αγόρια ασχολούνται με την ανάπτυξη μυών ή κάνουν υπερβολικές προσπάθειες για να χάσουν σωματικό λίπος. Εάν το έφηβοπαιδί σας φαίνεται να αισθάνεται πολύ άβολα με το σώμα του, σε βαθμό που αυτό επηρεάζει την καθημερινή του ζωή, αυτό μπορεί να είναι ένα σημάδι ότι έχει αρνητική εικόνα σώματος.

Οι δυσκολίες με την αυτοεικόνα δεν αφορούν μόνο το βάρος. Εκδηλώνονται επίσης κάθε φορά που ένας νέος έχει αρνητικά συναισθήματα σχετικά με την εξωτερική του εμφάνιση που τον κάνουν να αμφισβητεί τη συνολική του αξία. Για παράδειγμα, οι νέοι συχνά συγκρίνουν την εμφάνισή τους με εκείνη των ανθρώπων που βλέπουν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή ακόμα και με φωτογραφίες που δημοσιεύουν οι φίλοι τους. Αυτό αποτελεί φυσικό μέρος της εφηβείας, αν και δυσάρεστο, αλλά θα πρέπει να ανησυχούμε αν αυτές οι συγκρίσεις οδηγούν τους νέους να πιστεύουν ότι η συνολική τους αξία εξαρτάται από την εμφάνισή τους. Πρέπει να ανησυχούμε αν οι νέοι κάνουν ό,τι μπορούν για να κρύψουν το σώμα τους επειδή ντρέπονται για αυτό. Για παράδειγμα, αν ένας νέος αισθάνεται τόσο άβολα για τα εκ γενετής σημάδια που έχει, τα σημάδια από χειρουργικές επεμβάσεις ή την ακμή, ώστε να μην θέλει καν να βγει από το σπίτι, αυτό αποτελεί αναμφίβολα λόγο ανησυχίας.

[Εμείς] δεν θέλουμε οι νέοι να ασχολούνται υπερβολικά με την εξωτερική τους εμφάνιση, όταν αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι το «μέσα» τους.

Ποιες είναι οι επιπτώσεις μιας αρνητικής εικόνας σώματος;

Δρ. Νταμούρ: Η αρνητική εικόνα σώματος μπορεί να δημιουργήσει πολλές δυσκολίες στους νέους. Πρώτον, μπορεί απλώς να αισθάνονται άσχημα για τον εαυτό τους, συχνά, αν όχι συνεχώς, λόγω της εμφάνισής τους. Ένα άλλο πρόβλημα που μπορεί να προκύψει για τους νέους που έχουν μια αρνητική εικόνα για το σώμα τους είναι ότι μπορεί να ξοδεύουν δυσανάλογο χρόνο με τον να ανησυχούν ή να ασχολούνται με την εμφάνισή τους. Ενώ είναι υπέροχο να είσαι σε φόρμα και να ασκείσαι, και μπορεί να είναι ευχάριστο να δοκιμάζεις διαφορετικά ρούχα και να πειραματίζεσαι με το μακιγιάζ, δεν θέλουμε οι νέοι να ξοδεύουν πάρα πολύ χρόνο φροντίζοντας την εξωτερική τους εμφάνιση, όταν αυτό που είναι πραγματικά σημαντικό είναι το «μέσα» τους.

Και φυσικά, θα πρέπει να ανησυχήσουμε αν ένας νέος σταματήσει να φροντίζει τον εαυτό του όσον αφορά το πώς τρώει, πώς ασκείται ή πώς αντιμετωπίζει το σώμα του με οποιονδήποτε τρόπο.

Τι μπορεί να προκαλέσει την αρνητική εικόνα σώματος;

Δρ. Νταμούρ: Οι δυσκολίες με την εικόνα σώματος μπορεί να εκδηλωθούν οποιαδήποτε στιγμή, αλλά είναι πιο συνηθισμένα κατά την εφηβεία. Αυτό συμβαίνει επειδή κατά την εφηβεία το σώμα σου εκκρίνει ορμόνες που σε κάνουν να προσέχεις περισσότερο την εμφάνισή σου και τα σώματα των άλλων. Είναι μια περίοδος κατά την οποία το σώμα σου μπορεί να παρουσιάσει ξαφνικές εξάρσεις ανάπτυξης, μερικές φορές πριν ή μετά από τους γύρω σου. Αυτές οι αλλαγές συμβαίνουν σε όλους, αλλά μπορεί να σε κάνουν να νιώθεις άγχος ή να αισθάνεσαι ότι χάνεις τον έλεγχο.

Για τους σημερινούς εφήβους και νέους, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παίζουν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της εικόνας του σώματός τους. Είναι εκτεθιμένοι σε πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης που βασίζονται στην εικόνα, ενώ το feed τους είναι γεμάτο με φωτογραφίες και βίντεο από σώματα εξαιρετικά γυμνασμένα ή εξαιρετικά αδύνατα. Η θέαση εκατοντάδων τέτοιων εικόνων μπορεί να αλλάξει την αντίληψή τους για το πώς «πρέπει» να είναι τα σώματα, καθιστώντας δύσκολο για αυτούς να εκτιμήσουν τη δική τους εμφάνιση και μοναδικότητα.

Υπάρχουν και άλλοι παράγοντες που επηρεάζουν τους νέους και μπορούν να συμβάλουν στη διαμόρφωση μιας αρνητικής εικόνας σώματος. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγεται η έκθεση σε Μέσα Ενημέρωσης που παρουσιάζουν σχεδόν αποκλειστικά σώματα εξαιρετικά γυμνασμένα ή αδύνατα. Και φυσικά, πρέπει να έχουμε υπόψιν αυτό που ονομάζουμε «κουλτούρα της δίαιτας» και το πόσο συχνά οι νέοι εκτίθενται σε διαφημιστικές καμπάνιες που προωθούν προϊόντα που βοηθούν στην απώλεια βάρους ή που προσφέρουν δίαιτες με την υπόσχεση ότι θα βοηθήσουν τους ανθρώπους να επιτύχουν μια εξιδανικευμένη εικόνα.

Υπάρχει επίσης το πρόβλημα ότι μερικές φορές οι ενήλικες, χωρίς να το συνειδητοποιούν, επηρεάζουν αρνητικά την κατάσταση. Αυτό μπορεί να συμβαίνει όταν μιλούν με υποτιμητικό τόνο για το δικό τους βάρος ή τη σωματική τους διάπλαση, σε ένα μάθημα στο σχολείο που δίνει μεγάλη έμφαση στην καλή φυσική κατάσταση, ή ακόμα και όταν οι ενήλικες σχολιάζουν την εμφάνιση ή το βάρος ενός νεαρού ατόμου, υπονοώντας ίσως ότι το σώμα του θα έπρεπε να είναι διαφορετικό από αυτό που είναι. 

Ποια σημάδια πρέπει να προσέχουν οι γονείς για να καταλάβουν αν το έφηβο παιδί τους αντιμετωπίζει προβλήματα με την αυτοεικόνα του;

Δρ. Νταμούρ: Αρχικά, προσέξτε για σημάδια που υποδηλώνουν ότι το έφηβο παιδί σας μπορεί να αισθάνεται δυσαρεστημένο με το σώμα του. Παρατηρήστε αν έχει αλλάξει τις διατροφικές του συνήθειες, αν αποφεύγει συγκεκριμένα τρόφιμα, αν αναζητά συμπληρώματα διατροφής ή σκόνες πρωτεΐνης, αν παραλείπει γεύματα ή αν παρασύρεται από τις τάσεις που επικρατούν στον τομέα της διατροφής ή της άσκησης. Άλλα σημάδια που υποδηλώνουν ότι ένας έφηβός έχει προβλήματα με την αυτοεικόνα του περιλαμβάνουν την ανησυχία για το βάρος του, την κριτική της εμφάνισής του ή την άρνηση συμμετοχής σε κοινωνικές εκδηλώσεις που ενδέχεται να εμποδίσουν το πρόγραμμα άσκησής του. Αν παρατηρήσετε κάποιο από αυτά τα σημάδια, είναι καιρός να του πείτε: «Παρατηρώ ότι η ανησυχία για το σώμα σου σου παίρνει πολύ χρόνο και ενέργεια. Ας μιλήσουμε για το τι συμβαίνει».

Η υιοθέτηση μιας θερμής και κατανόητης προσέγγισης στις συζητήσεις σχετικά με το πώς αισθάνονται οι έφηβοι για το σώμα τους μπορεί να κάνει μεγάλη διαφορά.

Πώς μπορούν οι γονείς να συμβάλουν στη διαμόρφωση μιας θετικής εικόνας σώματος;

Δρ. Νταμούρ: Για να συμβάλλετε στη διαμόρφωση μιας υγιούς εικόνας σώματος, ξεκινήστε δείχνοντας με το παράδειγμά σας αποδοχή και σεβασμό για το δικό σας σώμα και για τα σώματα των γύρω σας. Το να μην παραπονιέστε για το πώς αισθάνεστε για το δικό σας σώμα – ακόμα και τις μέρες που δεν αισθάνεστε καλά με αυτό – ή το να μην επικρίνετε τους άλλους μπορεί να συμβάλει σημαντικά στο να βοηθήσετε το έφηβο παιδί σας να αισθάνεται καλά με τον εαυτό του.

Ενθαρρύνετε το να επικεντρωθεί σε αυτά που του αρέσουν στον εαυτό του, όχι μόνο στην εμφάνισή του. Αν δεν είστε σίγουροι σχετικά με το τι να πείτε, δοκιμάστε να φτιάξετε μαζί μια λίστα με τα δυνατά του σημεία. Μπορεί να κρατήσει αυτή τη λίστα ως υπενθύμιση της αξίας του, ανεξάρτητα από την εμφάνισή του.

Συζητήστε ανοιχτά για τα Μέσα Ενημέρωσης, βοηθώντας το να κατανοήσει ότι πολλά από όσα βλέπει στο διαδίκτυο δεν είναι ρεαλιστικά. Βοηθήστε τον να βρει λογαριασμούς στα social media που προωθούν τη διαφορετικότητα και να τους ακολουθήσει. 

«Reset» στα social media: Αν ο αλγόριθμος των social media που χρησιμοποιει το παιδι σας προβάλλει συνεχώς περιεχόμενο σχετικά με την απώλεια βάρους ή την εικόνα σώματος, αναζητήστε μαζί του τρόπους ώστε αυτό να αλλάξει. Εκτός από το να ακολουθήσετε νέους λογαριασμούς, εντοπίστε προφίλ και σελίδες που πρέπει να σταματήσει να ακολουθεί και χρησιμοποιήστε τα εργαλεία που διατίθενται στην κάθε πλατφόρμα και μπορούν να σας βοηθήσουν. Για παράδειγμα, ανανέωση προτάσεων περιεχομένου στο feed, διαγραφή ιστορικού ή αναζήτησης, επισήμανση αναρτήσεων ως «Δεν με ενδιαφέρει» ή χρήση ρυθμίσεων που περιορίζουν το ευαίσθητο περιεχόμενο.

Eνθαρρύνετέ τους να απολαμβάνουν τη σωματική δραστηριότητα για την ικανοποίηση που τους δίνει και το πώς τους κάνει να νιώθουν - όχι μόνο για το πώς μπορεί να αλλάξουν την εμφάνισή τους.

Αν πιστεύετε ότι τα συναισθήματά τους σχετικά με την εικόνα του σώματός τους γίνονται το επίκεντρο της ζωής τους, συμβουλευτείτε έναν επαγγελματία υγείας για καθοδήγηση.

Τα καλά νέα: Προσεγγίζοντας με θερμό ενδιαφέρον και κατανόηση τις συζητήσεις για το πώς νιώθουν οι έφηβοι για το σώμα τους, μπορείτε να κάνετε μεγάλη διαφορά. Το να δείχνετε ενσυναίσθηση για την κατάσταση στην οποία βρίσκεται το παιδί σας και να έχετε ανοιχτές, ειλικρινείς συζητήσεις σχετικά με την αυτοεικόνα του, ενώ ταυτόχρονα αγκαλιάζετε την διαφορετικότητα, μπορεί να συμβάλει σημαντικά στο να βοηθήσετε το παιδί σας να αισθάνεται άνετα με τον εαυτό του.