Reports and Resources

Բազմաթիվ խոչընդոտներ խանգարում են հաշմանդամություն ունեցող երեխաներին իրենց հասակակիցների հետ հավասար մասնակցել հասարակական կյանքին: Խոչընդոտների մեծ մասը ստեղծում է հենց հասարակությունը: Հաշմանդամություն ունեցող երեխաների իրավունքների իրականացումն ապահովելու համար մենք պետք է փոխենք մեր և հասարակության վերաբերմունքը և միջավայրը ։ Օրինակ՝ Պետք է…

Լսողության խանգարում ունեցող երեխաների խոսքի ձևավորումը, հաղորդակցման ունակությունների, հոգեկան գործընթացների զարգացումը, ինչպես նաև այդ երեխաների սոցիալականացումը սուրդոմանկավարժության գլխավոր խնդիրներից են:  Չլսող երեխաների բառային խոսքի և ժեստերի լեզվի նպատակային ուսուցումն անհրաժեշտ է սկսել վաղ տարիքից: Այս երկու հաղորդակցման համակարգերը, ձևավորվելով և զարգանալով, պահպանում են իրենց հիմնական նշանակությունը չլսողների հաղորդակցման և ճանաչողական գործունեության մեջ: Այդ երկու լեզվական համակարգերի միջև գոյանում է կենդանի փոխազդեցություն, ինչի արդյունքում էլ ձևավորվում է ժեստաբառային երկլեզվությունը: Բառային խոսքը նպաստում է ժեստերի լեզվի հարստացմանը, իսկ ժեստերի լեզուն իր հերթին հանդես է գալիս որպես բառային խոսքի ընկալման և ուսուցման հիմք: Ուսումնասիրությունները և մանկավարժական փորձը վկայում են, որ երեխաներն ավելի լավ են կատարում առաջադրանքները, լավ են հիշում բառային նյութը, եթե այն ամրակայվում է ժեստերի միջոցով: Պետք է նշել, որ այդ սկզբունքի կիրառումը բարձրացնում է երեխաների` հետաքրքրությունը ուսումնական առարկայի և նյութի նկատմամբ, քանի որ նրանք լավ են հասկանում, թե ինչ է իրենցից պահանջվում:  Նրանք դառնում են առավել վստահ, ինչը հանգեցնում է նրանց ինքնագնահատականի բարձրացմանը: Երկար տարիների որոնումների և դիտարկումների ընթացքում հասկանալի դարձավ, որ ժեստերի լեզուն լիարժեք լեզվաբանական համակարգ է, և այն պետք է կիրառվի ոչ միայն որպես հաղորդակցման, այլև որպես ուսուցման մեթոդ և միջոց: Ժեստերի լեզուն կարող է իր գործուն ներազդեցությունն ունենալ հմուտ մանկավարժի ձեռքերում, ով լիարժեք կերպով տիրապետում է երկու լեզուներին և վստահ է, որ այդ լեզուների հավասարաչափ կիրառումը չլսող երեխաների ուսուցման հաջողության գրավականն է: «Չլսող երեխաների խոսքի և հաղորդակցման զարգացումը ժեստաբառային երկլեզու ուսուցման մեթոդով» ուսումնական ձեռնարկը նախատեսված է տարրական (2-4-րդ դասարան) դպրոցի չլսող երեխաների հետ աշխատող մանկավարժների համար: Ձեռնարկում ընդգրկված խաղերն ու վարժությունները նախատեսված են գրաճանաչ երեխաների համար: Ընտրված են վարժություններ, խաղեր, հանելուկներ, խաչբառեր` նպատակամիտված բառապաշարի զարգացմանը, վարժություններ և տեքստեր, որոնք միտված են կապակցված խոսքի, ինչպես նաև հիշողության և ուշադրության զարգացմանը: Ձեռնարկում առաջադրանքներն ու վարժությունները տրված են ըստ տարբեր բարդության և նախատեսված են խոսքի զարգացման տարբեր մակարդակ ունեցող երեխաների համար, դրանք կարող են կիրառվել նաև այն երեխաների համար, ովքեր չեն տիրապետում ժեստերին և ուսուցանվում են ներառական կրթություն իրականացնող դպրոցներում: Ձեռնարկը երեշխավորված է Պետական մանկավարժական համալսարանի հատուկ կրթության ֆակուլտետի խորհրդի կողմից: ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ն աջակցել է տպագրությանն ու տարածմանը:  

«Հոգեֆիզիկական զարգացման խանգարումներ ունեցող երեխաների հոգեբանական աջակցություն» թեմայով դասընթացի վերապատրաստման փաթեթը մշակվել է «Ներառական կրթության ոլորտում աշխատող մասնագետների պատրաստման և գործող մասնագետների վերապատրաստման դասընթացների հզորացման ծրագրի» շրջանակներում: Ձեռնարկում տեղ գտած թեմաներն ընտրվել են Սյունիքի մարզի դպրոցներում և մանկավարժահոգեբանական աջակցության կենտրոններում իրականացված գիտամասնագիտական հետազոտությունների արդյունքների հիման վրա: Փաթեթում ներկայացված յոթ թեմաների նպատակը ոլորտում աշխատող բոլոր մասնագետներին հատուկ հոգեբանությանը, էրգոթերապիային առնչվող գիտելիքներով, գործնական հմտություններով, ոլորտում առկա նորարարություններով և ժամանակակից մոտեցումներով զինելն է: Դասընթացի մշակման համար խթան են հանդիսացել նաև դպրոցներում, նախադպրոցական հաստատություններում, մանկավարժահոգեբանական աջակցության կենտրոններում աշխատող մասնագետների հետ կազմակերպված քննարկումները, զրույցները և նրանց մասնագիտական կարիքի բացահայտմանն ուղղված հետազոտությունները: Ներկայացված թեմաներն ընտրվել են հատուկ հոգեբանության գործնական ոլորտում առկա հիմնախնդիրների, բացթողումների, մասնագիտական կարիքների վերլուծության հիման վրա: «Հոգեֆիզիկական զարգացման խանգարումներ ունեցող երեխաների հոգեբանական աջակցություն» դասընթացի փաթեթի մշակումը խիստ ժամանակահունչ է նաև այն տեսանկյունից, որ կրթական ոլորտում առկա մարտահրավերները, առավել քան երբևէ, շեշտադրում են մասնագիտական ճշգրտված գիտելիքների պահանջը: Ի դեպ, ինչպես հատուկ հոգեբանությունը, այնպես էլ էրգոթերապիան համարվում են երիտասարդ գիտություններ, իսկ նրանց գործնական ոլորտը, արդարև, բազմաթիվ դժվարություններ ունի այն առումով, որ կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխաների համատեղ կրթության մոդելը նորովի է կարևորում և ընդլայնում զարգացման խանգարումներ ունեցող երեխաների հետ աշխատող հոգեբանների (հատուկ հոգեբանների) և էրգոթերապիստների գործունեության ոլորտը, բովանդակությունը և նշանակությունը: Սույն դասընթացի համար մշակված վերապատրաստման փաթեթը կօժանդակի ինչպես դպրոցների, նախադպրոցական հաստատությունների, այնպես էլ աջակցության կենտրոնների մասնագետներին՝ հատուկ հոգեբանական և էրգոթերապևտիկ աջակցություն ցուցաբերելու, այլ մասնագետների հետ գրագետ համագործակցելու, սեփական գործունեությունը վերահսկելու և ինքնավերլուծության հարցերում: Ձեռնարկից կարող են օգտվել նաև ՀՊՄՀ­ի հատուկ կրթության ֆակուլտետի ուսանողները, ասպիրանտները և հայցորդները, կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող երեխաների ծնողները: Հրատարակության է երաշխավորել Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի Հատուկ կրթության ֆակուլտետի խորհուրդը: ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ն աջակցել է տպագրությանն ու տարածմանը:   

Տարածական կոմնորոշման կարողությունների և հմտությունների անբավարար զարգացումը, ինքնուրույն տեղաշարժման փորձի բացակայությունը զգալիորեն իջեցնում են տեսողական խանգարումներ ունեցող երեխաների շարժողական ակտիվությունը, առաջ են բերում շարժումների ձևավորման խանգարումներ, ինչը բացասաբար է անդրադառնում երեխաների առողջության, աշխատունակության, ուսումնական և աշխատանքային գործունեության վրա: Պետական մանկավարժական համալսարանի կողմից ստեղծված այս ձեռնարկի նպատակն է ցույց տալ հանրակրթական դպրոցների ուսուցիչներին և դաստիարակներին չտեսնող և թույլ տեսնող երեխաների տարածական կողմնորոշման զարգացման հնարավոր ձևերը՝ ուղղված նշված խմբի երեխաների տարածական կողմնորոշման կարողությունների, ինքնուրույնության, ճարպկության, ճկունության, կոորդինացիայի դժվարությունները հաղթահարելու ունակությունների, ինչպես նաև մի շարք այլ հոգեկան գործընթացների ձևավորմանը: Այս ձեռնարկում ներկայացված են չտեսնող և թույլ տեսնող կրտսեր դպրոցականների շարժախաղերի ուսուցման մեթոդական մոտեցումներ ըստ ձայնային կողմնորոշիչների, օրինակելի վարժություններ, հանձնարարություններ և շարժախաղեր չտեսնող և թույլ տեսնող երեխաների տարածական կողմնորոշման զարգացման համար:

Խոսքի խանգարումները բացասաբար են անդրադառնում անձի զարգացման վրա և դժվարացնում, երբեմն էլ անհնար են դարձնում շփումն ու հաղորդակցումը: Խոսքի և հաղորդակցման դժվարությունները կարող են ազդել երեխաների ուսումնական գործունեության արդյունավետության, ուսման մեջ առաջադիմության, անձի սոցիալականացման, հետագայում՝ մասնագիտության ընտրության և մասնագիտական գործունեության վրա: Խոսքի խանգարումները  կարող են դրսևորվել և՛ որպես զարգացման բազմազան խանգարումների հետևանք, և՛ որպես առանձին, առաջնային խանգարում: Պետական մանկավարժական համալսարանի կողմից պատրաստված այս ձեռնարկի հեղինակները, կարևորելով մասնագետներին արդի գիտելիքներով զինելու անհրաժեշտությունը, մշակել են լոգոպեդների վերապատրաստման ուսումնամեթոդական ձեռնարկ։ Այն պարունակում է որոշակի տեսական տեղեկատվություն, սակայն հիմնականում գործնական է: Նրանում հեղինակները կենտրոնացել են խոսքի խանգարումների զանազան դրսևորումների հաղթահարման վրա։ Փաթեթը յուրօրինակ է, քանի որ լոգոպեդական աշխատանքը ներկայացված է ոչ թե ըստ խոսքի խանգարումների, այլ ըստ լոգոպեդական աշխատանքի ուղղությունների:   Լոգոպեդները կարող են ծանոթանալ հնչարտասանության, հնչութային գործընթացների, գրավոր խոսքի խանգարումների, հաղորդակցման դժվարությունների հաղթահարման, խոսքի տեմպի ու ռիթմի կարգավորման, ձայնի ու շնչառության զարգացման, խոսքի ձևավորման խթանման, բառապաշարի հարստացման, խոսքի քերականական կողմի բարելավման մեթոդների ու միջոցների հետ։ «Լոգոպեդիան գործնականում» ձեռնարկը ստեղծված է բարելավելու լոգոպեդների մասնագիտական կոմպետենցիան և բարձրացնելու նրանց աշխատանքի որակը։

1993 թվականին վավերացնելով Երեխայի իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիան` Հայաստանի Հանրապետությունը պարտավորություն ստանձնեց համապատասխանեցնելու իր ներպետական օրենքները և պրակտիկան միջազգային այս փաստաթղթի պահանջներին։ Բոլոր անդամ պետությունները պարտավոր են պարբերաբար ներկայացնել զեկույցներ Կոնվենցիայով և կից արձանագրություններով սահմանված պարտավորությունների կատարման մասին՝ յուրաքանչյուր հինգ տարին մեկ անգամ՝ բացառությամբ առաջին անգամի։ Զեկույցները ուսումնասիրելուց հետո Կոմիտեն տվյալ պետությանը ներկայացնում է «Ամփոփիչ դիտարկումներ» կոնկրետ խնդիրների վերաբերյալ, ինչպես նաև առաջարկություններ՝ ուղղված այդ խնդիրների լուծմանը։ Կոմիտեն հրավիրել է Հայաստանին ներկայացնել իր հինգերորդ և վեցերորդ համատեղ զեկույցը մինչև 2019 թվականի հունվարի 22-ը և դրանում ներկայացնել տեղեկություններ 2013 թվականի Ամփոփիչ դիտարկումներում նշված առաջարկությունների կատարման վերաբերյալ։ «Մարդու իրավունքների պաշտպանի մասին» սահմանադրական օրենքի համաձայն՝  Պաշտպանն է իրականացնում «Երեխայի իրավունքների մասին» կոնվենցիայի դրույթների կիրառության մշտադիտարկում, ինչպես նաև երեխաների իրավունքների խախտումների կանխարգելում և պաշտպանություն:  Այս զեկույցը կազմվել է Պաշտպանի նկարագրված գործառույթի շրջանակներում և կազմում է մշտադիտարկման ընթացքի կարևոր բաղադրիչ։ Զեկույցի նպատակն է ներկայացնել, թե որքանով է Հայաստանը կատարել և շարունակում կատարել Կոմիտեի՝ 2013 թվականի ամփոփիչ դիտարկումներում տեղ գտած առաջարկությունները։ Զեկույցն ընդգրկում է 2013 թվականից մինչև 2017 թվականի դեկտեմբեր ամիսն ընկած ժամանակահատվածը, որի շրջանակներում ուսումնասիրվել են կոմիտեի 3 ամփոփիչ դիտարկումները, վեր են հանվել դրանցում ներկ յացված առաջարկությունները և դրանցից յուրաքանչյուրի կատարման վերաբերյալ ներկայացվել են դիտարկումներ, Կոնվենցիայի մարմինների առջև Հայաստանի ստանձնած միջազգային պարտավորությունների կատարման վերաբերյալ Պաշտպանի գնահատականները և առարջարկությունները։ Կարդացե՛ք ամբողջական զեկույցը՝ պարզելու, թե ինչպես է Հայաստանը պաշտպանում երեխաների իրավունքները:  

Երեխաների իրավունքների պաշտպանության հարցերն ընկած են միջազգային իրավաբանության հիմքում: Այդ իրավաբանությունն հստակ է. երեխաները յուրաքանչյուր հասարակության և պետության ապագան են, ուստի պետք է գտնվեն հատուկ և մշտական ուշադրության ներքո՝ առանցքում ունենալով ընտանիքում ապրելու և մեծանալու երեխայի կարևորագույն իրավունքը: Սա է, որ պետք է կազմի ժամանակակից յուրաքանչյուր պետության գործունեության առաջնահերթ առարկան:   Մարդու իրավունքների պաշտպանն իրականացնում է «Երեխայի իրավունքների մասին» ՄԱԿ-ի՝ 1989 թվականի նոյեմբերի 20-ին ընդունված կոնվենցիայի դրույթների կիրառության մշտադիտարկում, ինչպես նաև երեխաների իրավունքների պաշտպանություն և վերջիններիս խախտումների կանխարգելում»: Սա կարևորագույն նշանակություն ունեցող կարգավորում էր, որ զգալի փոփոխություն բերեց նաև Պաշտպանի գործունեության առաջնահերթությունների համակարգում: Հաշվի առնելով երեխաների լավագույն շահը՝ Պաշտպանի աշխատակազմում ստեղծվել է երեխաների իրավունքների պաշտպանության բաժին: Բաժնի գործունեության կարևորագույն ուղղություններից է հենց փակ հաստատություններում  երեխաների իրավունքների պաշտպանությանն առնչվող հարցերը:  ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատակազմի գործունեության համակարգում երեխաների իրավունքների պաշտպանության հարցեր քննարկելիս անդրադարձ է կատարվել նաև համապատասխան միջազգային փորձին։ Ուսումնասիրվել է և զեկույցում ներառվել է Արևմտյան և Արևելյան Եվրոպայի երկրների (Անգլիա, Իռլանդիա, Նորվեգիա, Հունգարիա, Չեխիա, Սլովակիա, Լատվիա, Լիտվա, Սերբիա, և այլն), ինչպես նաև հետխորհրդային որոշ երկրների (ՌԴ, Վրաստան) մարդու իրավունքների հաստատությունների` երեխաների կողմից և երեխաների իրավունքների խախտումների վերաբերյալ դիմում կամ բողոք ստանալու, համապատասխան տեղեկատվության ստացման, երեխաների` լսված լինելու իրավունքի  պաշտպանության մեխանիզմները: Միևնույն ժամանակ, երեխաների իրավունքների պաշտպանության հետ կապված կարիքների գնահատման նպատակով իրականացվել են թեմատիկ քննարկումներ տարբեր դպրոցներից ընտրված շուրջ 40 երեխայի հետ, որոնք ակտիվորեն մասնակցում են երեխաներին հուզող հիմնախնդիրների քննարկումներին, երեխաների իրավունքներին ուղղված նախաձեռնություններին և իրենց սոցիալական խմբում հանդիսանում են կարծիքի առաջնորդներ:  Զեկույցում ամփոփ ներկայացված են եզրակացություններ և առաջարկություններ, որոնք կարող են նպաստել ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի, ինչպես նաև այլ շահագրգիռ կազմակերպությունների կամ կառույցների կողմից երեխայի իրավունքների պաշտպանության արդյունավետության բարձրացմանը:  

Արտակարգ իրավիճակի կիզակետում հայտնված երեխաները մեծահասակներից ոչ պակաս կարիք ունեն անհապաղ սոցիալ-հոգեբանական աջակցության։ Պատերազմը և ռազմական գործողություններն արտակարգ իրավիճակների շարքում առանձնահատուկ տեղում են գտնվում իրենց բացարձակ դեստրուկտիվ և սթրեսածին բազմատեսակ կողմերով՝ մահ և տառապանք, զոհեր և կորուստներ, սոցիալական և բժշկական ինստիտուտների կազմալուծում, առաջնային կարիքների բավարարման կտրուկ բարդացում, ընտանիքների կազմաքանդում, սով և հիվանդություններ, տեղահանում և արտագաղթ, աղքատություն և անհուսություն և այլն։  Եվ նման իրավիճակներում գոյատևող երեխաներն առավելապես խոցելի են և անպաշտպան, քանի որ նրանց հոգեկան պաշտպանությունը չափազանց փխրուն է, նրանք չունեն ինքնուրույնության բավարար աստիճան և կախված են մեծահասակների որոշումներից։ Երևանի պետական համալսարանի կիրառական հոգեբանության կենտրոնը  ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի  աջակցությամբ իրականացրեց «Հայաստանում փախստական, ապաստան փնտրող և տեղահանված երեխաների հոգեսոցիալական աջակցություն» ծրագիրը, որի գլխավոր նպատակն էր մատուցել արհեստավարժ հոգեբանական աջակցություն Սիրիայի ճգնաժամից տուժած և Հայաստան արտագաղթած երեխաներին և նրանց ընտանիքներին։ Ծրագրի ընթացքում իրականացվեցին անհատական և խմբային հոգեբանական խորհրդատվություններ և թրեյնինգներ՝ ուղղված սիրիահայ և այլ տեղահանված դպրոցահասակ երեխաների և պատանիների ինտեգրմանը և հարմարմանը նոր միջավայրում։ Բացի այդ, ծրագրի տասնմեկ ամիսների ընթացքում ակտիվորեն գործեց «ծնողական ակումբը», որտեղ քննարկվում էին կյանքի դժվար վիճակում հայտնված երեխաների հոգեբանական խնդիրների լուծման ծնողավարական արդյունավետ մոտեցումները, իսկ դպրոցներում մանկավարժների համար իրականացվեցին երեխաների իրավունքներին և նրանց հետ առավել արդյունավետ հոգեբանամանկավարժական հմտություններին նվիրված դասընթացներ։  Այս ձեռնարկն իրականացված բազմակողմանի աշխատանքի (երեխաներ, պատանիներ, ծնողներ և մանկավարժներ) արդյունքն է, որում տեղ են գտել հոգեբանական տրավմատիկ իրողություններին տրվող տարբեր տարիքի երեխաների հուզական և վարքային հակազդումների, հոգեվիճակների և դրանց ախտաբանական դրսևորումների նկարագրությունը, ինչպես նաև նման բարդ իրավիճակներում հայտնված երեխաներին աջակցող մեծահասակների արձագանքման առավել արդյունավետ ռազմավարությունները և եղանակները։ Ձեռնարկը նախատեսված է առաջին հերթին հոգետրավմա ապրած երեխայի ընտանիքի և մանկավարժների համար, սակայն կարող է օգտակար լինել նաև հոգեկան առողջության ոլորտի մասնագետների և երեխաների սոցիալ-հոգեբանական հիմնախնդիրներով հետաքրքրված այլ մասնագետների համար։

«Հայաստանում հանցագործությունից տուժած երեխաների հիմնական կարիքները» որակական հետազտությունն իրականացվել է 2017 թթվականի հուլիսից մինչ հոկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում ՀՀ Արդարադատության նախարարության և ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի հետ համատեղ իրականացվող «Երեխաների համար արդարադատության մատչելիության ապահովման նպատակով կայուն համագործակցության ընդլայնում» ծրագրի շրջանակում: Հետազոտությունն ուղղված է  հանցագործությունից տուժած երեխաների կարիքների ուսումնասիրմանը, արդարադատության ոլորտում երեխաների իրավունքների պաշտպանության բարելավմանը: Հետազոտության արդյունքների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ Հայաստանում դեռևս ստեղծման և ներդրման փուլում են հանցագործություններից տուժած երեխաների խնդիրների և օրենքին առնչվելու դեպքում՝ երեխայի լավագույն շահի պաշտպանության կառուցակարգերը: Հայաստանում հանցագործություններից տուժած երեխաների համար հասանելի չեն աջակցման սոցիալական և համայնքային ծառայությունները: Շեշտադրվում է հատկապես հանցագործությունից տուժած երեխաների համար ծառայությունների ապահովման նպատակով մասնագիտացված կենտրոն ունենալու կարևորությունը: Փորձագետների զգալի մասը գտնում է, որ երեխաների մասնակցությամբ վարույթների իրականացման գործերով քննիչների, դատախազների, դատավորների մասնագիտական վերապատրաստումների կարիք կա: Հատկանշական է, որ բոլոր փորձագետներն առանձնացնում են տուժած երեխաների հետ հարցաքննությունների անցակցման ժամանակ հոգեբանների ներգրավման անհրաժեշտությունը հարցաքնությունների, մինչ-դատական և հետ-դատական գործընթացում, ինչպես նաև համայնքում երեխայի հետ աշխատանքում: Ուսումնասիրության արդյունքերին կարող եք ծանոթանալ ամբողջական գրքույկում:

Այս տեղեկագրի նպատակն է ներկայացնել ՀՀ արդարադատության նախարարության և Հայաստանում ՄԱԿ-ի մանկական հիմնադրամի կողմից կատարված աշխատանքները և դրանց արդյունքները` նպաստելով արդարադատության ոլորտի շարունակական բարեփոխումների ապահովմանը և ոլորտի վերաբերյալ իրազեկվածության բարձրացմանը:  Երեխաների համար մատչելի արդարադատության մոտեցումը և հայեցակարգը բավականին նոր ձևավորված պրակտիկա է, որը հատկապես զարգացում է ստացել 1990ական թվականներից: Այս մոտեցման անհրաժեշտությունը ծագել է տարբեր իրավիճակներում հայտնված երեխաների իրավունքների պաշտպանության մեխանիզմների ստեղծման անհրաժեշտությունից՝ որպես երեխայի հիմնարար իրավունքների ապահովման երաշխիք: Մի կողմից պրակտիկ հետազոտությունները, որոնք կատարվել են դատական մարմիններում, ցույց են տվել երեխաների խնդիրները, որոնք առնչվում են արդարադատությանը, մյուս կողմից՝ այդ խնդիրներին արձագանքելու անհրաժեշտությունը: Ընդ որում, խոսելով այս մոտեցման մասին՝ պետք է նշել, որ այն իր մեջ ներառում է քաղաքացիական, վարչական, քրեական արդարադատությունը և դրանց կողմից երեխաների համար մատչելի, զգայուն ընթացակարգերի և կառուցակարգերի ապահովումը: Մատչելի արդարադատությունը և արդարադատության իրավունքը հիմնարար իրավունք է, որն ապահովում է այլ իրավունքների իրացում տարբեր ոլորտներում: Այս մոտեցումն առաջ է եկել նաև լրացնելու երեխաների իրավունքների «պաշտպանություն» հասկացությանը՝ դառնալով որպես առավել լայն սահմանում՝ հատկապես հավասար հնարավորությունների և միջոցների առումով: Այն ընդգծում է բոլոր երեխաների համար հավասար և անհրաժեշտ միջոցների ստեղծումը, խտրականության բացառումը, իրավունքի վրա հիմնված հնարավորության ստեղծումը: Երեխաներն առնչվում են արդարադատության համակարգին որպես գործընթացի մասնակից՝ վկա, տուժող, կասկածյալ՝ ունենալով օրենքի հետ խնդիր. արդարադատությունը պետք է ուղղված լինի նրանց շահերի պաշտպանությանը՝ ապահովելով պաշտպանվածությունը և արձագանքելով նրանց կարիքներին: Երեխաների իրավունքների պաշտպանության ոլորտում անչափահասների արդարադատության համակարգի զարգացման նպատակով Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարությունը 2015թ.-ին ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի հետ համատեղ նախաձեռնել է «Երեխաների համար արդարադատության մատչելիության բարելավում Հայաստանում» ծրագիրը: Ծրագրի հեռահար նպատակն է օրենքի հետ առնչվող երեխայի շահերի պաշտպանության օրենսդրական, գործնական երաշխիքների ստեղծումը:  Ծրագրի և դրա արդյունքների մասին ամբողջական տեղեկատվության համար կարդացե՛ք զեկույցը:  

Կրթական համակարգի առաջնային օղակը նախադպրոցական կրթությունն է, որի նպատակն է բարելավել 3-6 տարեկան երեխաների ճանաչողական, ֆիզիկական և սոցիալական զարգացումը, ապահովել տարրական կրթություն սահուն անցումը: Նախադպրոցական կրթությունում երեխաների ընդգրկվածության ցածր մակարդակը գլխավորապես պայմանավորված է հատկապես գյուղական համայնքներում նախադպրոցական կրթական հաստատությունների բացակայությամբ կամ դրանց առկայության դեպքում՝ չշահագորշմամբ վատ վիճակի կամ ռեսուրսների պակասի պատճառով: Վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ 2017թ-ի դրությամբ ՀՀ-ում նախադպրոցական տարիքի (0-5) երեխաների 28.9%-ն է օգտվում տվյալ ծառայությունից։ Վիճակը էլ ավելի վատթար է հենց գյուղական բնակավայրերում, որտեղ երեխաների միայն 17.2%-ն է հաճախում մանկապարտեզ։ Ուստի մանկապարտեզի այլընտրանքային մոդելների ներդրումը մեծապես կարևորվում է Հայաստանում, մասնավորապես՝ փոքր բնակավայրերում, որտեղ ինչպես երեխաների թվաքանակը, այնպես էլ համայնքային միջոցները չեն բավականացնում ավանդական մանկապարտեզներ գործարկելուն և պահպանելուն: Ավանդական մանկապարտեզը, որը ներառում է նաև երեխայի խնամքը և սնունդը, պահանջում է զգալի ֆինանսական միջոցներ, ուստի խնդիր դրվեց սահմանափակ ռեսուրսներով հնարավոր դարձնել նշված ծառայության մատուցումը նաև փոքր բնակավայրերում։ Յուրաքանչյուր երեխայի համար նախադպրոցական կրթությունը հասանելի դարձնելու համար ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը մշակեց մանկապարտեզի այլընտրանքային մոդել, որը փորձարկվեց «Քայլ առ քայլ» բարեգործական հիմնադրմանի կողմից Սյունիքի մարզի 8 համայնքներում։ Փորձարկված ծրագիրը հաջող էր, մշակված մոդելը՝ ծախսարդյունավետ, ինչի շնորհիվ էլ գտել է իր տեղը ՀՀ կրթության և գիտության նախարարության կողմից մշակված նախադպրոցական ծառայությունների մատուցման այլընտրանքային մոդելների ցանկում: Այնուհետև, հենվելով առկա փորձի վրա և հաշվի առնելով խոշորացված համայնքների առանձնահատկությունները, մոդելը լրամշակվեց և բարեփոխված բովանդակությամբ գործարկվեց Լոռու մարզի Թումանյան խոշորացված համայնքի 4 գյուղական բնակավայրերում։  Ձեռնարկում համառոտ նկարագրված են այն 8 քայլերը, որոնք պետք է/կարող է իրականացնել համայնքի ղեկավարը իր համայնքում նույնպես այս մոդելի այլընտրանքային նախադպրոցական հաստատություն հիմնելու համար:  Դրանք են՝ Համայնքի կողմից այլընտրանքային նախադպրոցական ուսուցման կարիքի գնահատում դիտարկվող բնակավայրում, Բնակավայրում ծառայությունը մատուցելու շենքային պայմանների և դրանց օգտագործման հնարավորությունների գնահատում, Դիտարկվող բնակավայրում հանրային քննարկման կազմակերպում, Ծառայության մատուցման գործընթացի նախապատրաստական փուլ, Համայնքի ավագանու նիստի անցկացում, Համայնքի ավագանու որոշումների կիրարկում և բնակավայրում նախադպրոցական կրթության ծառայության հիմնում, Ծառայության գործարկում բնակավայրում, Մոնիթորինգի իրականացում: Իրականացվող քայլերը առավել մանրամասնորեն ներկայացված են փաստաթղթում: 

Երեխաների կարիքներն ու իրավունքներն առանձնահատուկ են և տարբերվում են չափահասների կարիքներից ու իրավունքներից: Երեխաների վրա անազատության մեջ պահելու համընդհանուր ճանաչում գտած ու բոլորին հայտնի վնասակար ազդեցությունները ենթադրում են, որ այդ միջոցին պետք է դիմել միայն ծայրահեղ դեպքում: Միշտ պետք է առաջնահերթություն տրվի անազատության մեջ պահելուն այլընտրանք հանդիսացող միջոցների կիրառմանը: Երբ անազատության մեջ պահելը կիրառվում է որպես ծայրահեղ միջոց, ապա դա պետք է լինի միայն բացառիկ դեպքերում, բխի երեխայի լավագույն շահից և լինի հնարավորինս կարճ ժամանակահատվածով: Դրա նպատակը պետք է լինի երեխաներին հասարակության մեջ վերաինտեգրելու համար նախապատրաստելը, կրթելը և վերականգնողական աշխատանքներ տանելը: Միջազգային իրավունքում ամրագրում ստացած այս առանցքային սկզբունքները երեխաներին անազատության մեջ պահելու ցանկացած դրսևորման նախապայմաններն են: Անազատության մեջ գտնվելով՝ երեխաները շարունակում են ունենալ Երեխայի իրավունքների մասին կոնվենցիայի շրջանակում նրանց համար սահմանված բոլոր իրավունքները: Սակայն անազատության մեջ պահելու վայրերի պայմաններն ու դրանցում երեխաների հանդեպ դրսևորվող վերաբերմունքը ոչ միշտ են համապատասխանում երեխաների առանձնահատուկ կարիքներին ու կոնկրետ իրավունքներին: Սա վերաբերում է պատշաճ կրթության հասանելիությանը, ընտանիքի և արտաքին աշխարհի հետ կապին, անձնական կյանքի, ֆիզիկական վարժությունների, ժամանցի և հանգստի կարիքներին, առողջության իրավունքին և արդարադատության հասանելիությանը: Մյուս կողմից, իրենց տարիքով, հասունության մակարդակով և հոգեբանական  փխրունությամբ և նրանց բարեկեցության ու զարգացման վրա անազատության մեջ պահելու երկարատև վնասակար ազդեցություններով պայմանավորված՝ երեխաներն անազատության մեջ գտնվող անձանց ամենախոցելի խմբերից մեկն են: Ավելին, անազատության մեջ գտնվող անձին շատ հաճախ ոչ պատշաճ կենսապայմաններում պահելը, որտեղ կեցության, հիգիենայի, առողջապահության և սնուցման պայմանները ոչ միշտ են երաշխավորում հարգանքը մարդկային արժանապատվության հանդեպ, սաստկացնում է խտրականության, չարաշահման ու բռնության նկատմամբ անազատության մեջ գտնվող երեխաների խոցելիությունը: Այս համատեքստում էական նշանակություն ունի երեխաների անազատության մեջ պահելու վայրերում պարբերական ու անկախ մշտադիտարկման իրականացումը: Մշտադիտարկման նպատակն է ապահովել երեխաների հիմնարար իրավունքների նկատմամբ պրոակտիվ հարգանքը՝ նվազեցնելով խոշտանգումների, բռնության, չարաշահման կամ երեխաների իրավունքների ցանկացած այլ խախտման վտանգ, և ապահովել, որ բոլոր պահանջվող երաշխիքները, այդ թվում՝ բողոքարկման իրավունքը, գործեն արդյունավետ կերպով՝ նրանց իրավուների պաշտպանությունը երաշխավորելու նպատակով: Այս ուղեցույցը կոչված է ձևավորելու երեխային առնչվող նրբությունները հաշվի առնող և կանխարգելիչ մոտեցում պարունակող կիրառական գործիքակազմ: Արդյունքներին կարող եք տեղեկանալ՝ կարդալով ամբողջական փաստաթուղթը: