Drejtësia miqësore për fëmijët

UNICEF-i promovon qasjen e barabartë të fëmijëve në një sistem drejtësie më miqësor dhe mbështet partnerët vendas në administrimin e drejtësisë për të miturit sipas standardeve ndërkombëtare.

Drejtësia miqësore për fëmijët
© UNICEF/Giacomo Pirozzi

Sfida

Gjendjes së fëmijëve në drejtësinë penale në Shqipëri duhet t’i kushtohet menjëherë vëmendje.

Sipas një vlerësimi që përfshiu 12 vende, të Evropës dhe Azisë Qendrore përfshi edhe Shqipërinë, ky vend ka normën më të lartë të fëmijëve të burgosur (178.3 për 100 mijë fëmijë të moshës 14-17, viti 2014). Ata që përbëjnë shumicën e kësaj shifre janë pikërisht fëmijët në paraburgim, të cilët, në sytë e ligjit ende prezumohen të pafajshëm (83%, viti 2016). Kohëzgjatja mesatare e qëndrimit në paraburgim është më e lartë për fëmijët shqiptarë se për fëmijët e tjerë në rajon (144 ditë, viti 2014). Deri para pak kohësh, qasja ndëshkuese e sistemit shqiptar të drejtësisë solli dyfishimin e normës së përsëritjes së veprës penale nga të miturit për periudhën 2012-2015, duke dëmtuar ata vetë si dhe komunitetet e tyre. 

Megjithëse në vitin 2015 janë regjistruar 1,167 raste të dhunës ndaj fëmijëve nga policia shqiptare, nuk ka pasur asnjë raportim nga shteti për numrin e fëmijëve që marrin ndihmë ligjore falas, të garantuar nga shteti.

Një tjetër studim i kryer në vitin 2015 tregoi se fëmijët në Shqipëri, krahasuar me vendet e tjera të rajonit, hasin më shumë pengesa lidhur me aksesin në drejtësi. Ato përfshijnë moslegjitimimin, kufizimet financiare, mungesën e informacionit dhe mbështetjes, faktin që dhuna ndaj fëmijëve mbetet e pranuar nga mbarë shoqëria, normat shoqërore për vendin që kanë fëmijët në familje, mosbesimin e fëmijëve ndaj autoriteteve publike dhe frikën nga diskriminimi. Po ashtu, procedimet gjyqësore nuk janë të përshtatura me të drejtat dhe nevojat e fëmijëve.

Zgjidhja

Kuvendi i Shqipërisë miratoi në mars të vitit 2017 Kodin e Drejtësisë Penale për të Mitur, duke shënuar kështu një zhvillim ligjor pa precedent në këtë fushë, si dhe një kthesë nga pikëpamja filozofike në qasjen dhe trajtimin e fëmijëve brenda sistemit të drejtësisë penale. Kjo përpjekje u mbështet nga UNICEF-i në aspektin teknik dhe financiar.

Për herë të parë në sistemin ligjor të Shqipërisë, fëmijët që janë në konflikt me ligjin, nuk trajtohen si të rritur, duke iu përmbajtur kështu standardeve ndërkombëtare të drejtësisë për të mitur. Parashikimi për autoritetet ligjzbatuese dhe të drejtësisë për mbledhjen dhe raportimin e të dhënave për fëmijët përmes një sistemi të integruar gjurmimi elektronik të të dhënave është po aq i rëndësishëm. UNICEF-i është angazhuar tashmë në zhvillimin e një sistemi të tillë gjurmimi. Krahas kësaj, ai ka mbështetur Ministrinë e Drejtësisë në hartimin dhe kostimin e Strategjinë Kombëtare të Drejtësisë për të Mitur, që është dokumenti i parë i këtij lloji, kushtuar drejtësisë miqësore për fëmijët në Shqipëri.

Me mbështetjen e UNICEF-it, Shqipëria hartoi dhe miratoi Kodin e Drejtësisë Penale për të Mitur.

Shërbimi i Provës në vitin 2016 nënkontraktoi disa organizata për të ofruar shërbime për fëmijët në kontakt me ligjin, lidhur me riintegrimin e tyre socio-ekonomik dhe drejtësinë restauruese. Në përfundim të kësaj prove, u arritën disa rezultate të rëndësishme për vitin 2017:

  • 200 fëmijë përfituan ndihmë për t’u riintegruar në komunitetet e tyre;
  • U forcua bashkëpunimi mes shërbimit të provës dhe qeverisë vendore për t’i riintegruar fëmijët dhe për t’i larguar nga qerthulli i kriminalitetit;
  • U sigurua një vëmendje shumëdisiplinore për trajtimin e rasteve për të miturit;
  • Teknikat dhe praktikat e drejtësisë restauruese u promovuan në nivel vendor.

Shkalla e burgosjes së fëmijëve në Shqipëri u ul në 114.3 për 100 mijë fëmijë të moshës 14-17 në vitin 2016, nga 179 që ishte në vitin 2014, ndërsa qëndrimi në paraburgim u ul në 92 ditë. Në vitin 2016 u vu re edhe ulja e shkallës së përsëritjes së veprave penale nga të miturit.

Advokimi i UNICEF-it gjatë përgatitjes dhe miratimit të këtyre dokumenteve ligjore dhe politike, si edhe promovimi i praktikave të integrimit dhe drejtësisë restauruese në vend, i kanë bindur operatorët e sistemit të drejtësisë që burgosja e fëmijëve nuk është zgjidhje për të ulur përfshirjen e tyre në vepra penale, por dhe është në kundërshtim me parimet ndërkombëtare. Si rrjedhojë, nga 562 të mitur të dënuar në vitin 2016, 400 raste janë trajtuar nga shërbimi i provës. Një qasje e tillë ka ndikuar shkallën e paraburgimit të të miturve, që është në rënie prej tre vitesh.

Gjithashtu, UNICEF-i ka luajtur një rol vendimtar në miratimin e ligjit të ri “Për të drejtat dhe mbrojtjen e fëmijës në fillim të vitit 2017”. E drejta e fëmijës për t’u dëgjuar, e parashikuar në këtë ligj, duhet të gjejë zbatim tanimë në çdo proces gjyqësor dhe administrativ. Kjo nënkupton hedhjen e një hapi të rëndësishëm drejt mundesive të barabarta të fëmijëve për të kërkuar drejtësi. Hartimi i akteve nënligjore, si të këtij ligji të ri, ashtu edhe të Kodit të Drejtësisë Penale për të Mitur, ka nisur falë mbështetjes së UNICEF-it.

Ligji për ndihmën ligjore (2017) u përafrua me standardet ndërkombëtare dhe tashmë garanton ndihmë ligjore falas për fëmijët viktima dhe dëshmitarë të krimit, fëmijët në konflikt me ligjin dhe fëmijët në procese administrative dhe civile.

Duke marrë parasysh këto zhvillime të rëndësishme në kuadrin ligjor dhe strategjik, autoritetet shqiptare dhe UNICEF-i do ta kthejnë vëmendjen e tyre në zbatimin e efektshëm, me qëllim përmirësimin e mëtejshëm të jetës të fëmijëve që kërkojnë zgjidhje nga sistemi i drejtësisë dhe mbrojtje nga shkeljet e të drejtave të njeriut. Ka ende sfida për t’u kapërcyer, si: parandalimi i keqbërjes së të miturve, rehabilitimi dhe riintegrimi në shoqëri i fëmijëve në konflikt dhe atyre në kontakt me ligjin, ofrimi i shërbimeve shumëdisiplinore për fëmijët, si edhe përdorimi dhe aksesueshmëria e sistemit të drejtësisë nga fëmijët dhe familjet e tyre.

Burimet

Children, access to justice and discrimination. An overview of judicial decisions in relation to children from the point of view of discrimination and equality (2016) - https://www.unicef.org/albania/2016-Access_to_Justice.pdf 

Social Integration and Re-integration Programme of children in contact or conflict with the law through norms, values and a law - abiding lifestyle

Children’s views on the Justice System Reform - https://www.youtube.com/watch?v=vVw2wxVR_6s

With the voice of children deprived of their liberty. Monitoring Report of the conditions and treatment in the institutions of custody, pre-trial detention and prisons (2017) - http://observator.org.al/wp-content/uploads/2017/03/Monitoring_report_jj_13March2017.pdf

Children’s Equitable Access to Justice: Central and Eastern Europe and Central Asia. Albania, Georgia, Kyrgyzstan and Montenegro (2015) - https://www.unicef.org/eca/sites/unicef.org.eca/files/2017-10/Equitable_access_to_justice.pdf

Albanian One Minute Videos Jr. on Children’s Equitable Access to Justice (2015) - http://www.youtube.com/playlist?list=PL_X6BhIYRstbqK8o9IBDhDpC6FF3D4611

Justice for Children Resources: A link to Juvenile Justice International Standards; General resources on Juvenile Justice; General Resources on Child Victims and Witnesses of Crime

Tools for professionals: A link to tools for juvenile justice professionals developed in Albania