Xây dựng một hệ thống an sinh xã hội nhằm tăng cường bình đẳng giới

ĐÀ NẴNG – Nếu không có trợ giúp từ hệ thống an sinh xã hội của nhà nước, chị Ngô Thị Phương có lẽ sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong việc nuôi dạy và giáo dục con cái một cách đầy đủ. Cô con gái Thùy Dương 12 tuổi của chị bị khuyết tật về trí tuệ nên hàng tháng gia đình chị được nhận một khoản tiền trợ giúp xã hội từ nhà nước. 

Chị Phương nhớ lại: “Khi còn nhỏ, Thùy Dương rất chậm. Bé chậm học đi và học nói. Khi vào lớp 1, bé bị chậm hơn so với các bạn trong lớp”. 

Gia đình chị Phương dùng khoản tiền trợ giúp xã hội nhận được hàng tháng để cho con đi học và mua thêm thực phẩm bổ dưỡng cho con. Khoản trợ giúp này đã tạo nên sự khác biệt lớn, đặc biệt là đối với bé Dương.

Chị Phương chia sẻ thêm :“Kể từ khi được nhận tiền trợ cấp, bé Dương đã có những cải thiện đáng kể. Con từng phải học lại lớp một nhưng đã có thể lên lớp 2, lớp 3, lớp 4 một cách suôn sẻ”.

Những chương trình trợ giúp xã hội của Việt Nam cung cấp trợ cấp hàng tháng không kèm theo điều kiện cho những người dân dễ bị tổn thương nhất thuộc các hộ gia đình nghèo và có hoàn cảnh khó khăn, bao gồm cả người khuyết tật và trẻ mồ côi. Câu chuyện của chị Phương cho thấy hệ thống an sinh xã hội thực sự rất quan trọng trong việc hỗ trợ các gia đình có hoàn cảnh khó khăn, dễ bị tổn thương. Tuy nhiên, tiềm năng thực sự của an sinh xã hội không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ giảm nghèo. 

Những bằng chứng có hệ thống về cách thức các nhà hoạch định chính sách có thể thiết kế các chương trình và chính sách tạo ra những thay đổi lớn mang tính chuyển đổi đối với phụ nữ hiện còn rất hạn chế. Để giải quyết khoảng trống thông tin này, UNICEF Innocenti- Văn phòng Toàn cầu về Nghiên cứu và Dự báo đã thực hiện một chương trình nghiên cứu trong thời gian 5 năm với sự tài trợ của Văn phòng Đối ngoại, Khối thịnh vượng chung và Phát triển (FCDO), và Việt Nam là một trong các nghiên cứu điển hình được thực hiện. 

Nghiên cứu này có ý nghĩa như thế nào đối với Việt Nam? 

Vào năm 2021, Chính phủ Việt Nam đã tăng cường cải cách các chương trình trợ giúp xã hội thông qua việc mở rộng trợ giúp xã hội tới các nhóm dễ bị tổn thương hơn, bao gồm trẻ em dưới 3 tuổi thuộc các hộ gia đình nghèo và có hoàn cảnh khó khăn, đồng thời tăng mức trợ giúp hàng tháng cho các đối tượng thụ hưởng.

Nghiên cứu cho thấy mặc dù đã có khung pháp lý và cơ chế lồng ghép bình đẳng giới, những cải cách gần đây về trợ giúp xã hội của Việt Nam chưa được thực hiện với đầy đủ các phân tích giới hoặc tham vấn giới toàn diện có sự tham gia của các chuyên gia về giới, dẫn tới những xem xét về giới chưa được lồng ghép đầy đủ vào trong các chính sách cuối cùng – chẳng hạn như các đề xuất về mở rộng trợ giúp dành cho phụ nữ mang thai dễ bị tổn thương chưa được thực hiện.

Hơn nữa, mặc dù các chương trình trợ giúp xã hội cung cấp sự hỗ trợ rất cần thiết cho những người mẹ như chị Phương thì tại Việt Nam, phụ nữ đảm nhận trách nhiệm chăm sóc gia đình cao gần gấp hai lần và dành thời gian cho công việc nhà không được trả lương cao hơn gần 3 lần so với nam giới. Các khoản trợ giúp xã hội dành cho trẻ em, nếu có chỉ có thể góp phần rất nhỏ trong việc làm thay đổi trạng bất bình đẳng trong phân chia công việc chăm sóc gia đình và kinh tế giữa nam giới và nữ giới và trong một số trường hợp  thậm chí còn có thể làm gia tăng các bất bình đẳng giới này. Việc này dẫn đến phụ nữ nhiều khả năng không thể tham gia lực lượng lao động và do đó có nguy cơ dễ rơi vào tình trạng nghèo đói hơn khi độ tuổi ngày càng cao.

Bằng cách áp dụng một phương pháp tiếp cận về trợ giúp xã hội đáp ứng giới, Việt Nam có thể giải quyết tình trạng bất bình đẳng giới về thu nhập trong dài hạn, chẳng hạn như bên cạnh việc cấp các khoản trợ giúp tiền mặt hàng tháng cho trẻ em thì nhà nước còn trợ cấp các dịch vụ chăm sóc trẻ em. Điều này sẽ tạo điều kiện để giúp phụ nữ dễ dàng tham gia thị trường lao động. Tình trạng nghèo đói ảnh hưởng đến nhiều phụ nữ lớn tuổi cũng có thể được giải quyết thông qua việc mở rộng trợ cấp hưu trí cho tất cả những người cao tuổi không được hưởng lương hưu từ nguồn đóng góp bảo hiểm xã hội.

Về lâu dài, các phương pháp tiếp cận mang tính chuyển đổi hơn về giới có thể gắn kết trợ giúp xã hội với đối thoại và sự tham gia của người làm cha mẹ và cộng đồng nhằm thay đổi các chuẩn mực xã hội liên quan tới trách nhiệm chăm sóc con cái, cùng với các biện pháp khuyến khích nam giới tham gia vào việc chăm sóc gia đình, ví dụ như tăng cường chế độ nghỉ thai sản cho lao động nam khi vợ sinh con. 

Làm thế nào Việt Nam có thể tăng cường xem xét vấn đề giới trong quá trình hoạch định chính sách liên quan tới an sinh xã hội?

Một số nội dung chính rút ra từ nghiên cứu:

• Cần có cam kết chính trị mạnh mẽ và rõ ràng vượt ra ngoài các hướng tiếp cận trung lập về giới ở tất cả các cấp chính quyền và tất cả các chủ thể có ảnh hưởng nhằm cải thiện hiệu quả lồng ghép giới trong các chính sách trợ giúp xã hội. Các nhà hoạch định chính sách cần được phát triển và nâng cao năng lực, kỹ năng về giới và trợ giúp xã hội
• Cần nâng cao hơn nữa các cơ chế lồng ghép giới bằng cách đưa ra các khung về trách nhiệm giải trình, tăng cường sự tham gia của phụ nữ và các chuyên gia về giới trong các cơ quan ra quyết định như các hội đồng thẩm định, thực hiện đánh giá và đẩy mạnh cơ chế Đánh giá Tác động Giới.
• Ngân sách dành cho giới cũng đóng một vai trò rất quan trọng, bao gồm đảm bảo nguồn ngân sách đầy đủ, ngân sách dành riêng cho hoạt động phân tích và tham vấn về giới trong quá trình xây dựng chính sách, đồng thời tăng cường nguồn lực để Vụ Bình đẳng giới/Bộ LĐTBXH có thể hoàn thành nhiệm vụ một cách hiệu quả hơn. 

>> Đọc toàn bộ bản báo cáo tại đây.