Chuyên mục Ý kiến: Đầu tư cho Tương lai – Hành động vì Khí hậu cho Trẻ em, Gia đình và Cộng đồng tại Việt Nam

Khi Việt Nam kỷ niệm 80 năm độc lập và UNICEF đánh dấu 50 năm đồng hành vì trẻ em tại đất nước này, chúng ta cùng nhìn lại một lời hứa chung về một tương lai nơi mà trẻ em được lớn lên an toàn, khỏe mạnh, tràn đầy hy vọng và khả năng chống chịu – trước những thách thức của biến đổi khí hậu và môi trường.

Cam kết mạnh mẽ của Việt Nam về không phát thải vào năm 2050 không chỉ là một mục tiêu chính sách. Đó là một lời hứa bảo vệ thế hệ tương lai.

Biến đổi khí hậu: Cuộc khủng hoảng của trẻ em

Năm ngoái, tôi đã đến thăm một số cộng đồng vùng sâu, vùng xa chịu ảnh hưởng bởi thiên tai, trong đó có những nơi bị tàn phá nặng nề bởi bão Yagi. Những gì tôi chứng kiến vừa nghiêm trọng vừa đầy cảm xúc: các gia đình mất nhà cửa, trường học hư hỏng, khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu bị gián đoạn nghiêm trọng. Trẻ em bị ngắt quãng việc học, hạn chế chăm sóc y tế, dinh dưỡng không đầy đủ, thiếu nước sạch và vệ sinh. Sự tàn phá thật sự quá lớn.

Trẻ em đặc biệt dễ bị tổn thương trước tác động của khí hậu. Các em thở nhanh hơn, uống nhiều nước hơn so với trọng lượng cơ thể và phụ thuộc vào các dịch vụ thiết yếu – y tế, giáo dục, nước, dinh dưỡng và bảo vệ – những thứ ngày càng bị đe dọa. Ô nhiễm không khí gia tăng, xâm nhập mặn, lũ lụt và những cơn bão như Yagi không chỉ là các hiện tượng môi trường; chúng phá vỡ tuổi thơ, đe dọa sức khỏe, việc học tập và sự an toàn của trẻ em.

Tuy nhiên, hành động khí hậu thường bỏ qua những nhu cầu đặc thù của trẻ em. Điều đó cần phải thay đổi.

Bảo vệ những gì trẻ em phụ thuộc

Khả năng chống chịu khí hậu thực sự bắt đầu bằng việc bảo vệ các hệ thống mà trẻ em dựa vào. Hệ thống cấp thoát nước và vệ sinh phải được xây dựng để chịu được hạn hán và lũ lụt. Dịch vụ y tế, dinh dưỡng cùng kế hoạch ứng phó khẩn cấp phải có khả năng vận hành trong điều kiện khắc nghiệt. Trường học phải đảm bảo an toàn trong thiên tai.

Khả năng chống chịu cũng đồng nghĩa với việc giải quyết các mối đe dọa sức khỏe môi trường như ô nhiễm không khí. Ô nhiễm không khí trong nhà và ngoài trời vẫn là nguy cơ lớn đối với sức khỏe tại Việt Nam, đặc biệt là với trẻ em. Các em hít phải nhiều chất ô nhiễm hơn trên mỗi kg trọng lượng cơ thể, và các cơ quan đang phát triển nhạy cảm hơn với các chất độc hại. Giải quyết ô nhiễm không khí không chỉ phù hợp với tham vọng không phát thải của Việt Nam – đó còn là trách nhiệm đạo đức để bảo vệ các thế hệ tương lai.

Các bước đi thực tiễn có thể thực hiện ngay gồm: mở rộng hệ thống giám sát chất lượng không khí dựa vào cộng đồng, thiết lập tiêu chuẩn và công bố chất lượng không khí toàn quốc, thúc đẩy giao thông ít phát thải và năng lượng tái tạo, tạo các vành đai xanh quanh trường học và bệnh viện.

UNICEF đã phối hợp chặt chẽ với chính quyền trung ương và địa phương để củng cố những hệ thống này. Sau bão Yagi, chúng tôi đã hỗ trợ khẩn cấp trị giá hơn 180 tỷ đồng cho các gia đình bị ảnh hưởng. Vài tháng sau, tôi quay lại một số làng và chứng kiến sự phục hồi tận mắt: nhà cửa và trường học đã được sửa chữa, dịch vụ thiết yếu như y tế, giáo dục, nước sạch và vệ sinh đã được khôi phục. Trẻ em nhận được hỗ trợ tâm lý xã hội để vượt qua sang chấn. Niềm vui trong ánh mắt, tiếng cười, sự hồn nhiên và cảm giác bình thường trở lại – tất cả là những lời nhắc nhở mạnh mẽ về điều mà mọi trẻ em đều xứng đáng có được.

Nhưng chỉ xây dựng lại thôi là chưa đủ. Chúng ta cần chuyển từ phản ứng sau thiên tai sang phòng ngừa và tái thiết tốt hơn – thông qua tăng cường giảm rủi ro thiên tai, chuẩn bị ứng phó và lồng ghép khả năng chống chịu khí hậu vào hạ tầng, dịch vụ và quản trị.

Trao quyền cho cộng đồng và lãnh đạo địa phương

Cam kết và vai trò lãnh đạo khí hậu của Việt Nam đã rất rõ ràng. Tuyên bố lịch sử tại COP26 về việc không phát thải vào năm 2050 không chỉ là một bước quyết định ứng phó với khủng hoảng khí hậu – đó còn là một lời hứa với trẻ em hôm nay và các thế hệ mai sau. Lời hứa này đã được khẳng định trong Chiến lược Quốc gia về Biến đổi Khí hậu.

Việt Nam đang giảm dần sản xuất điện than sau năm 2035, đồng thời triển khai thí điểm cơ chế mua bán phát thải, đánh dấu bước chuyển hướng tới nền kinh tế trung hòa carbon. Việt Nam cũng tham gia Quan hệ Đối tác Chuyển đổi Năng lượng Công bằng và ủng hộ các cam kết toàn cầu như Tuyên bố Glasgow về Rừng và Cam kết Toàn cầu về Khí mê-tan.

Các cải cách của Chính phủ, bao gồm tinh gọn quản trị và trao quyền cho địa phương ra quyết định, đang mở đường cho hành động khí hậu hiệu quả hơn. Khi các xã, phường có đủ thẩm quyền và nguồn lực để chuẩn bị và ứng phó thiên tai, họ có thể bảo vệ tính mạng và xây dựng khả năng chống chịu từ cơ sở.

Khi Việt Nam chuẩn bị Đóng góp do Quốc gia tự quyết định (NDC 3.0), điều cốt yếu là lồng ghép phân tích rủi ro tập trung vào nhóm dễ bị tổn thương nhất, đặc biệt là trẻ em, đồng thời đưa ra các giải pháp liên ngành được hỗ trợ bởi các nguồn tài chính đổi mới.

Tài chính cho tương lai khí hậu lấy trẻ em làm trung tâm

Quan hệ hợp tác giữa UNICEF và Ngân hàng Phát triển Việt Nam trong sáng kiến “Kiên cường trước khí hậu và không phát thải vì trẻ em” là một mô hình kết hợp giữa bền vững môi trường với lợi ích xã hội cụ thể. Thông qua huy động nguồn lực từ Quỹ Khí hậu Xanh, sáng kiến này hỗ trợ các dự án bảo vệ trẻ em, gia đình và cộng đồng.

Nếu chúng ta đầu tư vào thích ứng khí hậu bằng cách làm cho hệ thống bền vững hơn, trẻ em sẽ được chuẩn bị tốt hơn cho một tương lai với các mối đe dọa khí hậu ngày càng gia tăng và khốc liệt.

Để đảm bảo tính bền vững lâu dài, các cơ chế tài chính phải ưu tiên nhóm dễ bị tổn thương nhất. Quyết định đầu tư cần bao gồm tiêu chí tập trung vào trẻ em, để đảm bảo các nỗ lực xây dựng khả năng chống chịu thực sự đến được với những người dễ bị tổn thương nhất.

Chuẩn bị cho trẻ em để trở thành những nhà lãnh đạo tương lai

Trẻ em không chỉ là người thụ hưởng hành động khí hậu, mà còn là người đóng góp, sáng tạo và lãnh đạo. Ngành giáo dục Việt Nam có vị thế thuận lợi để chuẩn bị cho trẻ em trước biến đổi khí hậu và trao quyền cho các em trở thành những nhà lãnh đạo đổi mới. Bằng cách lồng ghép giáo dục ứng phó rủi ro thiên tai và khí hậu vào chương trình học, chúng ta có thể xây dựng một thế hệ sẵn sàng thích ứng và sáng tạo.

Lắng nghe và hành động theo tiếng nói của trẻ em trong lĩnh vực này là điều thiết yếu. Sáng kiến “Tiếng nói Xanh”, do UNICEF đồng sáng lập cùng Báo Thiếu Niên Tiền Phong và Nhi Đồng và Doanh nghiệp Xã hội ToHe, trao quyền cho thanh thiếu niên từ 12–18 tuổi chia sẻ quan điểm, đề xuất giải pháp và đối thoại với nhà hoạch định chính sách. Ý tưởng của các em phản ánh thực tế cộng đồng và góp phần định hình hành động khí hậu bao trùm.

Từ Tầm nhìn đến Hành động

Mỗi quyết định chúng ta đưa ra cần đặt câu hỏi: Điều này có giúp trẻ em sống an toàn hơn, khỏe mạnh hơn, nhiều hy vọng hơn không?

Hành trình khí hậu của Việt Nam đã thể hiện quyết tâm và tiến bộ. Giai đoạn tiếp theo phải đặt trẻ em ở trung tâm, bảo vệ quyền và tương lai của các em. Nó phải được thúc đẩy từ cộng đồng, trao quyền cho địa phương lãnh đạo khả năng chống chịu. Nó phải mang tính liên ngành, gắn kết mục tiêu khí hậu với y tế, giáo dục, nước sạch và vệ sinh, nông nghiệp và bảo vệ trẻ em. Và nó phải được tài trợ bền vững, kết hợp ngân sách quốc gia, nguồn quỹ quốc tế và các quan hệ đối tác trách nhiệm từ khu vực tư nhân.

Cam kết không phát thải vào năm 2050 không chỉ là mục tiêu quốc gia, mà là một lời hứa với trẻ em hôm nay và các thế hệ mai sau. Bằng cách bảo vệ các dịch vụ thiết yếu, củng cố năng lực địa phương và chuẩn bị cho thế hệ tiếp theo lãnh đạo, Việt Nam có thể biến lời hứa đó thành hiện thực.

Khi chúng ta kỷ niệm 80 năm tiến bộ và kiên cường, hãy biến đây thành thời khắc chúng ta cùng nhau xây dựng một tương lai an toàn trước biến đổi khí hậu – một tương lai xứng đáng với trẻ em và với một Việt Nam tươi đẹp, tự hào.

Tác giả: Silvia Danailov, Trưởng Đại diện UNICEF tại Việt Nam

👉 Đọc bài viết gốc trên báo Nông nghiệp và Môi trường tại đây