Bolalarda bakterial meningit

Meningokokk, pnevmokokk va b tipidagi gemofil tayoqchasi (HiB) - bakterial meningitning uchta eng keng tarqalgan qo‘zg‘atuvchisi bo‘lib, u har oltinchi bemorning o‘limiga olib keladi. Bunda kasallanganlarning aksariyatini bolalar tashkil etadi.

Meningit - bu bosh va orqa miya himoya pardalarining (meninglarning) yallig‘lanishi bilan kechadigan yuqumli kasallik. Uning kelib chiqish sabablari turlicha bo‘lishi mumkin, ammo ko‘pincha bakteriyalar yoki viruslar uni keltirib chiqaradi. Meningitning eng xavfli turi - bakterial meningit dunyodagi barcha meningitdan o‘lim holatlarining yarmidan ko‘piga sabab bo‘ladi.

Emlash tufayli meningit ilgarigiga qaraganda kamroq uchramoqda. Biroq, u hamon jiddiy kasalliklarga va o‘limga olib kelmoqda, ayniqsa emlanmagan odamlarda. Taxminlarga ko‘ra, dunyoda har 15 soniyada kimdir meningit bilan og‘rimoqda.

Oqibatlari fojiali bo‘lishi mumkin. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, bakterial meningit bilan kasallangan har oltinchi odam vafot etadi. Tirik qolganlarning taxminan har beshinchisida uzoq muddatli asoratlar saqlanib qoladi. Bularga tutqanoq, falajlik, eshitish qobiliyatini yo‘qotish, kognitiv buzilishlar va ko‘rish bilan bog‘liq muammolar kiradi.

Meningit belgilari isitma, ensa mushaklarining taranglashuvi, bosh og‘rig‘i, yorug‘likka sezuvchanlik, es-hushning chalkashligi va ko‘ngil aynishini o‘z ichiga olishi mumkin. Chaqaloqlarda kuchsiz uzluksiz yig‘lash, ishtahasizlik, bezovtalanish yoki uyquchanlik alomatlari ham kuzatilishi mumkin. Bundan tashqari, boshda liqildoq bo‘rtib chiqishi mumkin. Yuqorida sanab o‘tilgan holatlardan birortasi paydo bo‘lganda, zudlik bilan shoshilinch tibbiy yordamga murojaat qilish lozim.

Bakterial meningitni bir necha xil bakteriyalar keltirib chiqarishi mumkin. Ulardan uchta eng keng tarqalgani - Neisseria meningitidis (meningokokk), Streptococcus pneumoniae (pnevmokokk) va b tipidagi gemofil tayoqchasi (HiB). Bular bolalar va o‘smirlar uchun eng katta xavf tug‘diradi.

Bugungi kunda bakteriyalarning har uchala shtammiga qarshi kurashish uchun vaksinalar mavjud. Ular odatda chaqaloqlik davrida, bolalar ushbu kasallikka eng moyil bo‘lgan paytda, qo‘llaniladi.

Streptococcus agalactiae (b guruhi streptokokki) keltirib chiqaradigan bakterial meningitning to‘rtinchi keng tarqalgan turiga qarshi kurashish uchun tijoratda mavjud vaksina hali ishlab chiqilmagan.

Umuman olganda, ushbu mavjud vaksinalar global miqyosda meningit va undan o‘lim holatlarining sezilarli darajada kamayishiga hissa qo‘shdi. Biroq, so‘nggi yillarda bakteriyalar keltirib chiqaradigan meningitga qarshi emlash ko‘rsatkichlari bir xil darajada qolmoqda yoki pasaymoqda, meningitning ba’zi turlaridan o‘lim darajasi esa ortib bormoqda. Masalan, Yevropa mintaqasida 2020 va 2021-yillardagi pasayishdan so‘ng, 2022-yilda meningokokk infeksiyasi bilan kasallanish darajasi oshdi. Meningokokk infeksiyasi bilan kasallanishning eng yuqori darajasi bir yoshgacha bo‘lgan bolalarda kuzatildi.

So‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra (2024-yil uchun), Yevropa va Markaziy Osiyo mamlakatlarida tarkibida pnevmokokkga qarshi konyugirlangan vaksina bo‘lgan uchta tavsiya etilgan dozaning barchasi chaqaloqlarning 88 foiziga yaqiniga berilgan. Eng past qamrovli davlatlar qatoriga Germaniya (bolalarning 75 foizi), Shimoliy Makedoniya (72 foiz), Sloveniya (56 foiz) va Ozarbayjon (52 foiz) kiradi. Ba’zi mamlakatlarda bu ko‘rsatkichlar pandemiyadan oldingi darajadan past: 2018-yilda Germaniyada bolalarning 82 foizi, Ozarbayjonda 70 foizi, Sloveniyada 60 foizi uchala dozani qabul qilgan.

Quyida bakterial meningitning turli xillari, uning oldini olish usullari va b tipidagi gemofil tayoqchasi (HiB), Neisseria meningitidis (meningokokk) hamda Streptococcus pneumoniae (pnevmokokk) keltirib chiqaradigan kasallikning uchta asosiy turini oldini oluvchi vaksinalarning ta’siri haqida qo‘shimcha ma’lumotlar keltirilgan.

B tipidagi gemofilik tayoqcha (HiB) va HiB infeksiyasiga qarshi vaksina

O‘n yillar davomida B tipidagi gemofilik tayoqcha (HiB) keltirib chiqaradigan meningit bolalarning meningitdan o‘limining eng keng tarqalgan sababi bo‘lib kelgan. Hatto bugungi kunda ham HiB infeksiyasini yuqtirganlarning taxminan 90 foizi besh yoshgacha bo‘lgan bolalardir. HiB infeksiyasini yuqtirganlarning yarmidan ko‘pi meningit bilan og‘riydi.

HiB-infeksiyani qo‘zg‘atuvchi bakteriyaning bu shtammi o‘limga olib keluvchi qon infeksiyasi (septitsemiya) va o‘pka infeksiyasi (pnevmoniya) hamda boshqa infeksiyalarni ham keltirib chiqarishi mumkin.

Hatto antibiotiklar bilan o‘z vaqtida davolanish boshlansa ham, HiB infeksiyasini yuqtirgan deyarli har beshinchi bola vafot etadi. Omon qolganlar orasida esa bolalarning taxminan 30-40 foizi nevrologik buzilishlarga yoki eshitish qobiliyatini yo‘qotishga duch keladi.

HiB infeksiyasi aksirish yoki yo‘tal paytida chiqadigan tomchilar orqali yuqadi. Bundan tashqari, u homiladorlik paytida homilaga o‘tishi mumkin. Bu shuni anglatadiki, u turar-joy binolari va bolalar bog‘chalari yoki maktablar kabi boshqa yopiq joylarda oson tarqaladi.

HiB infeksiyasiga qarshi vaksinalar 1970-yillardan beri mavjud bo‘lsa-da, kasallanishning eng sezilarli pasayishiga asosan 1980-yillarda vaksina ishlab chiqarish texnologiyalarida erishilgan muhim yutuq tufayli erishildi.

Bungacha HiB infeksiyasiga qarshi birinchi vaksinalar bolalarga - eng yuqori xavf guruhiga - faqat cheklangan ta’sir ko‘rsatgan, chunki bolalarning immun javobi zaif bo‘lgan. Bundan tashqari, ularda qo‘llanilgan antigen T-hujayralarni emas, balki B-hujayralarni faollashtirgan, ya’ni vaksina uzoq muddatli himoyani ta’minlamagan.

Biroq 1987-yilda olimlar tarixda birinchi marta HiB infeksiyasiga qarshi konyugatsiyalangan vaksina ishlab chiqdilar. Ushbu turdagi vaksinada polisaxarid antigen oqsil tashuvchi bilan bog‘langan bo‘lib, bu T-hujayra reaksiyasini keltirib chiqaradi.

Ushbu yangilik chaqaloqlar va bolalarda kuchliroq immunitet reaksiyasiga erishish va uzoq muddatli himoyani ta’minlash, shuningdek, burun yo‘llari va tomoqda ko‘payadigan bakteriyalar sonini kamaytirish imkonini berdi, bu esa infeksiyaning yuqish ehtimolini pasaytirdi. Bu shuni anglatadiki, emlangan odam bakteriyalar bilan kasallangan bo‘lsa-da, infeksiyani boshqa odamga yuqtirish ehtimoli kamroq bo‘ladi.

HiB infeksiyasiga qarshi konyugatsiyalangan vaksina joriy etilgandan so‘ng, mamlakatlarda ushbu infeksiya bilan umumiy kasallanishning 97 foizga va undan ko‘proqqa kamayishi kuzatildi. Vaksina nafaqat emlangan odamlarni himoya qilgan, balki infeksiya yuqishining oldini olganligi sababli, hatto emlanmagan odamlar ham undan himoyalangan.

Yevropa mamlakatlari 1989-yildan boshlab milliy emlash dasturlariga HiB infeksiyasiga qarshi konyugatsiyalangan vaksinani kiritishni boshladilar. Hozir u barcha Yevropa Ittifoqi mamlakatlarining milliy emlash dasturiga kiritilgan.

Meningokokk va meningokokk vaksinasi

Meningokokk meningitini (meningokokk) Neisseria meningitidis bakteriyasi qo‘zg‘atadi. Bunday bakteriyalarning o‘n ikki xil turi aniqlangan bo‘lib, ular seroguruhlar deb ataladi. Aksariyat hollarda meningokokk infeksiyasi ularning oltitasi: A, B, C, W135, X va Y seroguruhlar tomonidan qo‘zg‘atiladi.

Meningitdan tashqari, bu bakteriyalar sepsis (qonning zararlanishi) va og‘ir gipotenziya (qon bosimining pasayishi)ni keltirib chiqarishi mumkin, ular davolanmasa tezda o‘limga olib kelishi mumkin.

Meningitni keltirib chiqaradigan boshqa bakteriyalar singari, Neisseria meningitidis turidagi bakteriyalar burun yo‘llari va tomoqda yashaydi va ko‘payadi. Bu infeksiya nafas olish a’zolaridan ajralma, masalan, so‘lak orqali tarqaladi. Eng zaif yosh guruhlari chaqaloqlar, kichik yoshdagi bolalar va o‘smirlardir.

Kasallikning avj olishi ko‘pincha odamlar to‘planadigan joylarda yoki xavf yuqori bo‘lgan sharoitlarda, masalan, universitet yotoqxonalarida, qochqinlar lagerlarida, harbiy kazarmalarda va sport musobaqalari kabi ommaviy tadbirlarda sodir bo‘ladi.

Ilg‘or usullarni qo‘llagan holda o‘z vaqtida boshlangan davolashda ham o‘lim xavfi yuqoriligicha qoladi: 20% gacha.  Tirik qolganlarning taxminan 7 foizida uzoq muddatli nevrologik buzilishlar saqlanib qoladi.

Meningokokk hali ham xavf tug‘dirmoqda, ayniqsa emlash darajasi past bo‘lgan hududlarda. Dunyoda kasallanish eng yuqori bo‘lgan Afrika mintaqasida har yili 100 ming aholiga mingdan ortiq kishi ushbu bakterial infeksiyani yuqtiradi. Vaksinatsiya ko‘proq tarqalgan Yevropada esa har 100 ming aholiga 10 nafardan kam odam kasallanadi.

Meningokokklarga qarshi birinchi vaksinalar 1969-yilda ishlab chiqilgan bo‘lib, ular A va S seroguruhlariga qarshi yo‘naltirilgan edi. Keyingi sinovlar davomida shu narsa aniqlandiki, bu ikkala vaksina birgalikda yuborilganda ularning samaradorligi alohida yuborilgandagiga qaraganda bir xil, hatto yuqoriroq bo‘lgan. 1980-yillarda Y va W135 seroguruhlariga qarshi qo‘shimcha vaksinalar ishlab chiqildi.

HiB infeksiyasiga qarshi birinchi vaksinalar singari, bu dastlabki meningokokk vaksinalari bolalarga cheklangan ta’sir ko‘rsatdi. Jiddiy yutuq 1990-yillarda sodir bo‘ldi. O‘shanda olimlar 1987-yilda HiB infeksiyasiga qarshi birinchi konyugatsiyalangan vaksina ishlab chiqilganidan bir necha yil o‘tgach, meningokokkga qarshi konyugatsiyalangan vaksinalarni yaratdilar. Yangi turdagi vaksina chaqaloqlar va bolalarda kuchliroq immun javobni, uzoq muddatli himoyani va jamoaviy immunitet ta’sirini (bakteriya tashuvchilikni kamaytirish va infeksiya yuqishini pasaytirish) ta’minladi.

Bugungi kunda meningokokk infeksiyasiga qarshi quyidagi vaksinalar mavjud:

• Multivalent polisaxaridli konyugatsiyalangan vaksinalar: 4-5 ta seroguruhdan (A, C, W, Y va X) himoya qiladi.

• Oqsilli vaksinalar: B seroguruhidan himoya qiladi.

• Kombinatsiyalangan vaksinalar: B seroguruhga nisbatan ta’sir qiluvchi oqsilli vaksinalar va 4 valentli konyugatsiyalangan vaksinalarni (A, C, W, Y) o‘z ichiga oladi.

Ushbu vaksinalar yuqori samaradorlikni ko‘rsatdi. Masalan, Angliya, Uels va Niderlandiyada emlash yo‘naltirilgan yosh guruhlarida S seroguruhli meningokokkning tarqalishi 98% dan ko‘proqqa kamaygan. Vaksina, boshqa omillar qatori, bakteriyalarning burun va tomoqda ko‘payish hamda boshqa odamlarga yuqish qobiliyatini pasaytirgani sababli, u emlanmaganlarni ham himoya qildi: hatto immunizatsiya qilinmagan yosh guruhlarida ham meningokokkning tarqalishi 90 foizga kamaydi.

Xuddi shunday, "Afrika meningit mintaqasi" deb ataladigan hududda 80-85% hollarda meningit epidemiyalarining sababi an’anaviy ravishda A seroguruhi edi. 2010-yilda meningokokk A (MenAfriVac) ning konyugatsiyalangan vaksinasi joriy etilgandan so‘ng, A seroguruhi epidemiyalari deyarli bartaraf etildi.

Pnevmokokk va pnevmokokk vaksinasi

Pnevmokokk infeksiyasining qo‘zg‘atuvchisi pnevmokokk yoki Streptococcus pneumoniae deb ataladigan bakteriyadir. Global miqyosda u bakterial meningitning ham, og‘ir pnevmoniyaning ham asosiy sababchisidir. Bu bakteriya qonga tushganda bakteriyemiya kabi boshqa infeksiyalarni ham keltirib chiqarishi mumkin.

Ko‘rib chiqilayotgan bakteriyalar keltirib chiqaradigan boshqa kasalliklar singari, pnevmokokk infeksiyasi ham o‘limga olib kelishi mumkin. Faqatgina 2015-yilning o‘zida pnevmokokk infeksiyalaridan 294 mingga yaqin bola vafot etdi. Past va o‘rta daromadli mamlakatlarda pnevmokokk bilan kasallangan bolalarning yarmigacha nobud bo‘ladi. Yuqori daromadli mamlakatlarda har yigirmanchi kasallangan bola pnevmoniyadan, har o‘n ikkinchisi meningitdan va har o‘ttizinchisi bakteriemiyadan vafot etadi.

Pnevmokokkga eng ko‘p moyil bo‘lgan guruh bolalardir: pnevmokokk infeksiyasini yuqtirgan odamlarning taxminan 90 foizini besh yoshgacha bo‘lgan bolalar tashkil etadi.

Bu bakteriya nafas olishda, masalan, odam yo‘talganda yoki aksirganda ajralib chiqadigan tomchilar orqali tarqaladi. Meningitdan tashqari, bu bakteriya boshqa turdagi infeksiyalarni, shu jumladan o‘pka infeksiyasi (zotiljam) va qon infeksiyasini (bakteriyemiya) keltirib chiqarishi mumkin.

Pnevmokokk bakteriyalarining 90 dan ortiq turli xillari mavjud bo‘lib, bu infeksiya yuqishining to‘liq oldini oladigan vaksinani ishlab chiqishni murakkablashtiradi.

2000-yilda AQShda 37 mingdan ortiq chaqaloqlarda eng keng tarqalgan yetti turga qarshi immunizatsiyani ta’minlaydigan birinchi vaksina sinovdan o‘tkazildi. Uning samaradorligi 95% dan yuqori ekanligi aniqlandi, ya’ni to‘liq emlangan chaqaloqlarda emlanmaganlarga qaraganda kasallanish ehtimoli 95% ga kam bo‘ldi.

Boshqa vaksinalar singari u ham emlanmaganlarni himoya qiladi. Vaksina infeksiya yuqtirgan odamning shilliq qavati va burnida bakteriyalarning ko‘payishiga to‘sqinlik qilganligi sababli, boshqa odamlarga yuqtirish ehtimoli ham kamayadi. Bu jamoaviy himoyani ta’minlaydi.

Bunday pnevmokokkli konyugatsiyalangan vaksinalar (PKV) hozirgi kunda 190 dan ortiq mamlakatlarning immunizatsiya dasturlariga kiritilgan.

Natijada pnevmokokk bilan kasallanish va o‘lim holatlari sezilarli darajada kamaydi. 2000-yilda butun dunyo bo‘yicha 5 yoshgacha bo‘lgan taxminan 695 200 bola pnevmokokkdan vafot etgan edi. 2015-yilga kelib, bu borada eng noqulay ahvolda bo‘lgan ko‘plab mamlakatlarda vaksinalar joriy etilgach, bu ko‘rsatkich ikki baravardan ham ko‘proqqa qisqardi: besh yoshgacha bo‘lgan bolalar orasida o‘lim holatlari 317 minggacha tushdi. Bunday o‘lim holatlarining 10 tadan 8 tasi pnevmokokkli pnevmoniya, 10 tadan 1 tasi esa pnevmokokkli meningit oqibatida yuz bergan.

Biroq, pnevmokokk vaksinalari bizni tobora ko‘proq seroguruhlardan himoya qilayotgan bir paytda, boshqa shtammlar ham keng tarqalmoqda. Shu sababli, keyingi davrda yanada ko‘proq shtammlardan himoya qilishni ta’minlash maqsadida vaksina muntazam ravishda takomillashtirilmoqda. 2021-yilda AQSh va Yevropada 20 ta shtammdan himoya qila oladigan bir qator yangi vaksinalar tasdiqlandi.