Како да бидеме безбедни онлајн

Има многу позитивни страни на поврзаноста што ја нуди интернетот, но исто така, секојдневно се користи за погрешни намени и се злоупотребува, а децата и младите се тие што ја плаќаат цената.

Group of boys looking at a phone
UNICEFMK

Како да бидеме безбедни онлајн

Веројатно и ти не можеш да си замислиш ден без Интернет. Интернетот е одличен начин да се поврзеш со пријателите и семејството, да се поврзеш со светот, да научиш нови работи, да изградиш дигитални и други вештини, да споделиш фотографии, видеа и мислења. Ако се користи правилно, Интернетот може да им го промени животот на децата и младите, така што ќе ги поврзе со цел еден свет на можности за комуникација, учење и слобода на изразување. Има многу нешта поради кои сакаме да бидеме поврзани, но Интернетот, исто така, секојдневно се користи за погрешни намени и се злоупотребува, а децата и младиите се тие што ја плаќаат цената.

Еве неколку совети за тоа како Интернетот да стане побезбедно место за сите нас.

 

Она што секогаш треба да го имаме на ум е дека – штом нешто еднаш ќе се објави, нема враќање.


 

Споделувај внимателно

Како да го направиме Интернетот побезбедно место за сите нас?

Тоа што го правиме онлајн може да има последици во вистинскиот свет

Фотографиите, видеата, пораките и коментарите што ги споделуваш може да влијаат врз тебе, врз луѓето во твојот живот и врз другите луѓе на Интернетот.

Совет:

Пред да споделиш нешто, запрашај се:

- Како ќе се чувствувам ако оваа содржина заврши некаде каде што не ми било намерата да ја пратам?

- Дали ќе повредам или навредам некого со ова што го споделувам?

Твојата објава може да стигне до многу повеќе луѓе одошто мислиш

Дури и ако објавиш приватно или пратиш порака приватно, не можеш целосно да имаш контрола врз тоа кој ќе види што објавуваш. Секогаш постои можност некој друг да зачува кадар од екранот (screenshot) или самиот да ја сподели твојата објава (re-share).

 

Совет:

Пред да споделиш нешто, запрашај се:

- Како ќе се чувствувам ако ова го види и некој друг, покрај лицето со кое го споделувам?

- Колкава е можноста мојата содржина да се употреби или злоупотреби во поинаков контекст?

Прашај пред да споделиш фотографија или видео од некого

Може да биде засрамувачки, небезбедно, па дури и противзаконски да споделиш фотографија или видео без да добиеш дозвола за споделување.

Совет:

Пред да споделиш фотографија или видео на која има и други луѓе, прашај ги дали може.

A group of girls taking a selfie
UNICEFMK

Размисли пред:

ДА ПРИФАТИШ

Запомни: понекогаш луѓето се преправаат дека се некој што не се и тешко може да се препознае дали ја зборуваат вистината.

Дали имате заеднички пријатели? Дали сте од ист град? Не се чувствувај под притисок дека мора да прифатиш барање за пријателство (friend request) од непознат. Провери си ги своите нагодувања за приватност (settings), така што луѓето што не ги познаваш да не можат да видат ниту една информација што не сакаш да ја видат.

 

 

 

 

ДА ПРАТИШ

Не шири гласини и не споделувај приказни или фотографии што може да повредат или засрамат некого. Она што некому му се чини дека е невина шега, може длабоко да повреди некој друг.

Размисли два пати пред да стиснеш ‘испрати’ (пред да „кликнеш send“), особено ако си вознемирен/а или налутен/а. Штом ќе споделиш порака, фотографија или видео, тешко може да контролираш што понатаму ќе се случува со нив. И речиси е невозможно да ги избришеш.

И запомни, ти имаш право на приватност – но имаат и другите. Не е во ред да се најавуваш на туѓ акаунт или да го користиш нивниот телефон без дозвола.

 

ДА СПОДЕЛИШ

Можеш да ги промениш нагодувањата за приватност на платформите на твоите социјални медиуми за да контролираш кој ќе ги гледа твоите информации – како и сите локации каде што ќе означиш дека си (чек-ин).

Внимателно размисли што споделуваш и со кого. Ако твоите нагодувања за приватност не се подесени, секој може да ги види твоите информации. А и не заборавај дека луѓето може да зачуваат кадар од екранот (screenshot) од она што го споделуваш, дури и кога твоите нагодувања за приватност се ограничени или кога споделуваш во приватна порака или група.

Не споделувај лични информации, како што се адреса, телефонски број или банковна сметка. И никако не ги споделувај своите лозинки (passwords)!

A girl telling a secret to a friend
UNICEFMK

Запомни: Споделувањето на твојата лозинка за телефон или за некој друштвен медиум со пријателите, не е знак ниту на љубов ниту на верност. Твоите лозинки си се твоја приватна работа.

Еве што може да направиш денес:

  • Биди љубезен онлајн. Поддржи ги своите пријатели така што ќе им испратиш позитивна порака, насмевка („смајли“) или лајк. Искористи ја моќта на Интернетот за да шириш позитивна енергија.
  • Биди им поддршка на луѓето онлајн. Ако сметаш дека си видел како некого малтретираат, кажи го тоа. Допри до малтретираното лице и покажи му ја својата поддршка. Твоите зборови може да направат промена.
  • Секогаш биди свесен дека твоите дела може некому да наштетат. Ако сметаш дека твоето однесување кон некого спаѓа во категоријата на силеџиство, можеш да го промениш своето однесување. Запри и побарај поддршка од некого. Извини се, признај ја својата грешка. Биди љубезен, уште денеска стани херој.
  • Проговори. Ако видиш дека пријателите објавиле нешто за што би требало да се подразмислат, кажи им. Така ќе помогнеш да се намали идната штета.
  • Запри го ширењето на штетните, невистинити пораки и објави така што нема да им ги препраќаш на другите.
  • Сподели ги видеата погоре за да ја пренесеш информацијата за безбедноста онлајн и да ги поттикнеш пријателите на разговор.
  • Провери си ги сетинзите и лозинките: дали лозинката ти е 12345? Да не си ја кажал/а на пријател/ка? Кој може да види што објавуваш онлајн? Кога последно си си прегледал нагодувањата за приватност?
  • Од тебе почнува сè! Не шири гласини, не споделувај свои и не споделувај туѓи приказни или фотографии чија намера е некого да повредат или понижат. Она што некому му се чини дека е невина шега, може длабоко да повреди некој друг.

Пријави!

Ако на социјалните медиуми видиш нешто што те вознемирува или те повредува, може да го пријавиш. Ако некои пријатели те додадат во некоја група, а не сакаш да бидеш таму, веднаш напушти ја групата и кажи им. На платформите на голем број социјални медиуми може да пријавиш некоја конкретна објава или фотографија доколку е спротивна на стандардите на заедницата. Платформите на повеќето социјални медиуми ти дават можност да ‘блокираш’ некого така што повеќе нема да ја гледаш нивната содржина, а пак тие нема да можат да те контактираат или да ти праќаат пораки.

Страници за пријавување злоупотреба / страници за безбедност:

Facebook Twitter Instagram YouTube Snapchat

WhatsApp WeChat Kik Tumblr

Не премолчувај ги своите стравови

Ако те загрижува нешто во врска со твојата безбедност или нешто што ти се случило онлајн, итно разговарај со некое возрасно лице на кое му веруваш.

Дознај повеќе за малтретирањето на интернет („сајбер-силеџиство“): Што претставува и како да се запре

10 нешта кои тинејџерите сакаат да ги знаат за сајбер-силеџиството

Родители и наставници

На децата им е потребна помош да научат како да го користат Интернетот, исто како што им помагаме да научат како да преминат преку улица.

Најдобриот начин да ги заштитиме децата онлајн е да разговараме со нив. Научете ги децата како да станат „закон“ на Интернет

ДА БИДАТ ПРЕТПАЗЛИВИ НА ИНТЕРНЕТ

Да не наседнуваат на лаги 

Важно е децата да се освестат дека луѓето и ситуациите онлајн не се секогаш такви како што се чинат. Да се научи што е вистинско, а што лажно е многу битна лекција за безбедноста онлајн.

Да ги препознаат знаците на потенцијална измама

  • Ако некакви тврдења дека си „освоил/а“ нешто или си добил/а нешто „бесплатно“ ти се чинат премногу добри за да бидат вистинити, најверојатно и се;
  • За чесна и отворена комуникација не е потребно да откриваш никакви лични информации;
  • Размисли критички пред да делуваш или да реагираш онлајн. Токму некој контакт што се преправа дека ти е од доверба може преку е-пошта („имејл“), преку СМС порака или преку друга комуникација онлајн да се обиде да ти го присвои идентитетот („фишинг“) или да ти украде информации (како што се податоците за влегување во твојот профил или банковна сметка).

ДА БИДАТ ЈАКИ НА ИНТЕРНЕТ

Да си ги заштитат своите тајни

Личната приватност и сигурност се подеднакво важни на Интернетот, колку и надвор од него. Чувањето на важните информации им помага на децата да не им наштетат на своите уреди, угледот и односите.

Да научат како да создадат јака лозинка

  • Нека биде лесна за паметење, но немој да користиш лични информации како што се имиња и родендени;
  • Направи комбинација од големи и мали букви, знаци и бројки;
  • R3pl@ce le++ers wit# sYmb0ls & n^mb3rs 1ike Thi$;
  • Не користи ја истата лозинка на повеќе сајтови. За различни налози, направи неколку варијации на истата лозинка.

ДА БИДАТ ПАМЕТНИ НА ИНТЕРНЕТ

Да споделуваат грижливо

Содржините онлајн брзо се шират и ако не подразмислат, децата може да се најдат во незгодни ситуации со долготрајни последици.

Решение? Да научат како се споделуваат различни видови содржини (фотографии, видеа или вести) со оние што ги познаваат и оние што не ги познаваат.

Да комуницираат одговорно

  • Поттикни ги обмислено да споделуваат така што комуникацијата онлајн ќе ја третираат како комуникација лице во лице; ако нешто не е во ред да се каже, значи не е во ред и да се објави;
  • Разговарајте за примери за тоа каков вид на комуникација е (или не е) соодветен;
  • Нагласи им колку е важно да ја зачуваат приватноста на личните податоци.

ДА БИДАТ ЉУБЕЗНИ НА ИНТЕРНЕТ

Да бидат пример

  • Секогаш комуницирај со другите така што ќе го применуваш начелото „однесувај се со другите како што сакаш да се однесуваат со тебе”;
  • Користи ја моќта на Интернетот за да шириш позитивност;
  • Прекини го ширењето на штетни/невистинити пораки/објави така што нема да им ги проследиш на другите;
  • Почитувај ги различностите и мислењата на другите.

Да дејствуваат

  • Блокирај ги и пријави ги злонамерните или неумесни луѓе или страници онлајн;
  • Обиди се да ги поддржиш оние што трпат силеџиство;
  • Поттикни ги децата да проговорат против силеџиството на Интернетот (сајбер-силеџиство) и да го пријават.

Вашите деца секој ден ќе се соочуваат со различен предизвикно она што мора да остане постојано е вашата присутност и вашата волја да ги сослушате и да им помогнете со безусловна љубов!