Çka është kolla 100 ditore?

Pseudonimi i kollës së mirë (ose pertusis) i thotë të gjitha: Për shkak të kohëzgjatjes që infeksioni i frymëmarrjes mund të shkaktojë simptoma, kolla e mirë shpesh quhet "kolla 100-ditore".

Shkaktuar nga bakteri Bordetella pertussis, kolla e mirë është shumë ngjitëse. Zakonisht përhapet përmes kollitjes ose teshtitjes.

Simptomat e kollës së mirë zakonisht shfaqen midis një jave deri dhjetë ditë pas infektimit. Ato shpesh përfshijnë rrjedhje hunde dhe zjarmi të shkallës së ulët. Migjithatë, simptoma më karakteristike është se kolla përfundon me një tingull të dallueshëm "qurrje". (Ju mund të dëgjoni se si tingëllon këtu).

A është e rrezikshme kolla e mirë?

Mund të jetë, sidomos tek foshnjat dhe fëmijët e vegjël. Një foshnjë e pavaksinuar që kontrakton kollën e mirë ka shans 1 në 20 për të zhvilluar komplikime të rënda shëndetësore që mund të çojnë në vdekje.

Përpara se vaksinat të ishin gjerësisht të disponueshme, kolla e mirë ishte shkaku kryesor i vdekjes për foshnjat dhe fëmijët e vegjël në mbarë botën. Rreth një në çdo 10 fëmijë që ishin të infektuar kanë vdekur - duke e bërë kollën e mirë më vdekjeprurëse se fruthi dhe poliomieliti së bashku.

Edhe tani, kolla e mirë çdo vit vret më shumë se 150,000 fëmijë të moshës nën pesë vjeç. Shumica dërrmuese janë të pavaksinuar.

Një problem është se, në vend të kollitjes, foshnjat mund të ndalojnë frymëmarrjen plotësisht. Kjo mund të çojë në konvulsione dhe dëmtime afatgjate të trurit.

Epidemitë e kollës së mirë (dhe pse po na shfaqen ato)

Si shkallët e përgjithshme të pertusisit, ashtu edhe vdekjet e shkaktuara prej tij, kanë shënuar rënie në nivel global, falë 75 viteve të vaksinimit efektiv të kollës së mirë. Sot, 84% e foshnjave në mbarë botën marrin të trija dozat e rekomanduara të vaksinës së difterisë, tetanozit dhe pertusisit (DTP).

Në disa pjesë të botës, megjithatë, normat e pertusis janë rritur. Kjo përfshin Evropën Perëndimore, Austral-Azinë, pjesë me të ardhura të larta të Amerikës së Veriut dhe Afrikën Jugore Sub-Sahariane.

Në vitin 2024, ka pasur shpërthime të kollës së mirë dhe rritje të numrit të përgjithshëm, mes tjerash në Mbretërinë e Bashkuar, Shtetet e Bashkuara dhe në të gjithë Evropën. Disa njerëz, veçanërisht foshnjat, kanë vdekur.

Një arsye për këto shpërthime të epidemisë është edhe mungesa e mbulimit të plotë me vaksinim të të gjitha popullatave.

Pse vaksina kundër kollës së mirë është mbrojtja më e mirë

Pas kontraktimit, trajtimi më efektiv për kollën e mirë janë antibiotikët, të cilët vrasin bakteret që shkaktojnë infeksionin. Por antibiotikët mund të mos lehtësojnë gjithmonë simptomat. Njerëzit me kollë të mirë gjithashtu mund të jenë përhapës të infeksionit për rreth tri javë. Kjo do të thotë se infeksioni shpesh ka shumë kohë dhe mundësi për t'u përhapur te njerëzit e tjerë.

Si rezultat i kësaj, mbrojtja më e mirë kundër kollës së mirë është vaksinimi. Një vaksinë shumë efektive për kollën e mirë u formulua për herë të parë 75 vjet më parë. Në vitet 1940, ajo u kombinua me bakteret e inaktivizuara që shkaktojnë difterinë dhe tetanozin, duke krijuar kështu vaksinën DTP.

Shumë efektive dhe e sigurt, vaksina DTP siguron 98% mbrojtje kundër infeksionit nga pertusis. Sot, vaksina DTP vlerësohet se shpëton rreth 13 milionë njerëz në vit nga vdekja prej bakterit pertusis.

Si rezultatet e menjëhershme ashtu edhe ato afatgjata të vaksinave në shpëtimin e jetëve të fëmijëve kanë qenë dramatike. Pas futjes në përdorim global të vaksinës DTP, vdekjet nga pertusis u ulën 157-fish deri në vitin 1970. Në Holandë për shembull, pothuajse një në çdo 25 vdekje që ndodhin para moshës 20 vjeçare shkaktoheshin nga kolla e mirë. Pas daljes së vaksinës në vitin 1954, këto shifra u ulën në një në çdo 5000 vdekje.

Studime të shumta të shkallës së gjerë nuk kanë gjetur asnjë provë se vaksina DTP shkakton autizëm, çrregullime të sistemit imunitar apo probleme të zhvillimit.

Efektet anësore të vaksinës së kollës së mirë

Gjersa efektet anësore janë rrezik për vaksinën DTP, sikur edhe për vaksinat dhe medikamentet e tjera, ato priren të jenë të lehta dhe të përkohshme. Ato gjithashtu janë shumë më të zakonshme me një formë më të vjetër të vaksinës, të quajtur DTwP, sesa me një formë më të re të vaksinës, të quajtur DTaP.

Vaksina e vjetër DTwP u formulua për herë të parë në vitet 1940. Ajo përdor baktere të plota, të çaktivizuara të pertusisit. Derisa është shumë efektive dhe e sigurtë, ajo ka një rrezik më të madh të efekteve anësore të buta dhe të përkohshme sesa formulimet më të reja. Tek foshnjat dhe fëmijët, reagimet më të zakonshme ndaj kësaj vaksine të vjetër DTwP janë ethet dhe nervozizmi (që prek 40 deri në 75 % të fëmijëve), përgjumje (që prek 33 deri në 62%) dhe humbje e përkohshme e oreksit (10 deri në 35%). Skuqja dhe ënjtja në vendin e injektimit janë gjithashtu e zakonshme. Ngjarjet e efekteve anësore më serioze janë jashtëzakonisht të rralla.

Pavarësisht rrezikut më të lartë të efekteve anësore të përkohshme dhe të lehta se sa vaksina më e re, DTaP, vaksina DTwP ofron gjithashtu më shumë mbrojtje kundër kollës së mirë. Është vaksina e përdorur më gjerësisht në vendet me të ardhura të ulëta dhe të mesme.

Vaksina më e re, DTaP, e krijuar në vitet 1980, përdoret në shumë përdorime të fragmenteve më të vogla dhe të pastruara të baktereve të pertusisit të ç’aktivizuar. Meqë është edhe efektiv, rreziku i efekteve anësore është më i ulët. Për këtë vaksinë më të re, rreziku i etheve p.sh. është rreth 20%. Megjithatë, ënjtja dhe skuqja e përkohshme në vendin e injektimit janë ende të zakonshme. Përkundër se është vaksinim si zgjedhje, në shumicën e vendeve me të ardhura të larta, ka gjithashtu disa indikacione se mund të mos ofrojë aq mbrojtje sa vaksina DTwP, megjithëse mbetet shumë efektive.

Për të dyja llojet e vaksinimit, rreziqet e efekteve anësore duhet të peshohen me rreziqet e kontraktimit të kollës së mirë, e cila mund të përfshijë pneumoninë, dëmtimin e trurit e deri edhe vdekjen.

Kur duhet të merrni vaksinën kundër kollës së mirë

Organizata Botërore e Shëndetësisë rekomandon  që doza e parë t'u jepet foshnjave në moshën gjashtë javëshe, doza e dytë në moshën 10-14 javëshe dhe e treta në moshën 14-18 javëshe. Një dozë e katërt jepet në moshën 15 deri në 18 muajshe, si dhe doza e pestë jepet në moshën katër vjeçe.

Për të mbrojtur foshnjat që janë shumë të vogla për të kapur goditjet e tyre, edhe gratë shtatzëna rekomandohet që të marrin një vaksinë pertusis. Kjo ndodh sepse vaksinimi gjatë shtatzënisë mundëson 90% mbrojtje për foshnjën mes periudhës prej lindjes deri tek mosha e aftësisë për të marrë dozën e parë të vaksinimit. Nuk ka asnjë tregues se marrja e vaksinës DTP gjatë shtatzënisë paraqet ndonjë rrezik për dëmtimin e fetusit.

Mbrojtja jonë nga vaksina DTP bie me kalimin e viteve kur jemi më të vjetër. Kjo do të thotë se rekomandohet që edhe kujdestarët e tjerë që kalojnë kohë me fëmijët, si gjyshërit ose ofruesit e tjerë të kujdesit për fëmijët, të marrin një dozë përforcuese të vaksinës.