Edukimi për IA-në dhe mjedis më i sigurt digjital për çdo fëmijë

PODGORICË, 15 korrik 2026 – Inteligjenca artificiale (IA) tashmë është pjesë e jetës së përditshme të fëmijëve dhe të rinjve në Mal të Zi. Për këtë arsye, nevojiten njohuri dhe aftësi kritike të posaçme për inteligjencën artificiale, shkrim-lexim digjital dhe edukim mediatik në përgjithësi, si dhe një mjedis digjital më i sigurt dhe më transparent për çdo fëmijë, tha UNICEF-i me rastin e Ditës Botërore të Aftësive të të Rinjve.

“Të rinjtë nuk duhet të jenë vetëm përdorues të IA-së. Ata duhet të kuptojnë se si funksionon IA - veçanërisht si të dallojnë trillimin nga realiteti, si të kontrollojnë nëse përgjigjet që marrin janë të sakta dhe si ndikon IA në të nxënit, sigurinë dhe privatësinë e tyre. Prandaj, njohuritë dhe aftësitë kritike për inteligjencën artificiale duhet të jenë pjesë e edukimit dhe mbështetjes që u ofrohet fëmijëve, të rinjve, prindërve dhe mësimdhënësve”, tha përfaqësuesi i UNICEF-it në Mal të Zi, Michele Servadei.

Sipas studimit Disrupting Harm, të publikuar në prill 2026, IA u përdor nga 45 për qind e fëmijëve të moshës 12–14 vjeç dhe nga 56 për qind e të rinjve të moshës 15–17 vjeç në Mal të Zi. Në mesin e fëmijëve dhe të rinjve që përdornin IA-në, 64 për qind e përdornin atë si ndihmë për detyrat e shtëpisë, 51 për qind për të gjetur informacione, 33 për qind për përkthim dhe 32 për qind për të krijuar ose redaktuar video dhe imazhe.

Njëkohësisht, mjetet e gjenerimit të imazheve me IA po krijojnë rreziqe të reja dhe urgjente për mbrojtjen e fëmijëve. Ato mund të përdoren për të krijuar imazhe ose video të falsifikuara me përmbajtje seksuale që portretizojnë një fëmijë, pa pëlqimin apo madje edhe pa dijeninë e tij.

I njëjti studim tregon se 16 për qind e fëmijëve dhe të rinjve në Mal të Zi që përdorin IA-në kërkojnë këshilla prej saj për gjërat që i shqetësojnë, ndërsa vetëm 6 për qind e fëmijëve e kuptojnë rrezikun që IA mund të japë këshilla të papërshtatshme. Kjo tregon se fëmijëve nuk u nevojiten vetëm aftësi teknike, por edhe mendim kritik, mbështetje nga të rriturit dhe një hapësirë e sigurt për bisedë.

Në një videoanketë të Reporterëve të rinj të UNICEF-it në Mal të Zi, të rinjtë nga Mali i Zi thonë se e përdorin IA-në për të mësuar, për të pasur qasje të shpejtë në informacione, për të marrë shpjegime, për hobet dhe për përmbajtje krijuese, ndërkohë që reflektojnë edhe mbi ndikimin e saj në mendimin kritik.

“E përdor IA-në kur nuk i kuptoj mësimet e kimisë ose të biologjisë. Ndonjëherë i shpjegon gjërat më mirë sesa tekstet shkollore”, tha një vajzë.

“E përdor për kërkime të shpejta, sepse më kursen shumë kohë”, tha një djalë.

“IA-në e përdor kryesisht për analizimin e të dhënave, gjetjen e informacioneve të reja dhe krijimin e imazheve”, tha një djalë.

“Unë nuk e përdor IA-në. Mendoj se ka një ndikim tepër negativ në zhvillimin e mendimit kritik, veçanërisht te të rinjtë”, tha një vajzë.

UNICEF-i thekson se njohuritë dhe aftësitë kritike për IA-në nuk nënkuptojnë vetëm njohjen e mënyrës së përdorimit të teknologjisë së re. Ato duhet t'u mundësojnë fëmijëve dhe të rinjve të verifikojnë informacionin, të identifikojnë gabimet dhe manipulimet në përgjigjet dhe përmbajtjet e gjeneruara nga IA-ja, të mbrojnë privatësinë e tyre dhe të kërkojnë mbështetje kur diçka në internet i huton ose i shqetëson.

Prandaj, njohuritë dhe aftësitë kritike për IA-në, shkrim-leximi digjital dhe edukimi mediatik duhet të integrohen më fuqishëm gjatë rishikimit të kurrikulave, në përputhje me Kornizën Kombëtare Kurrikulare, e cila njeh rëndësinë e edukimit të fëmijëve dhe nxënësve për përdorimin e sigurt të IA-së si pjesë e kompetencave digjitale, mirëqenies digjitale dhe shkrim-leximit digjital. Fëmijët dhe të rinjtë duhet të mësojnë se si ta përdorin IA-në në mënyrë të sigurt, kritike dhe të përgjegjshme, si mjet mësimi dhe krijimtarie.

Njëkohësisht, është e nevojshme të punohet për sisteme të IA-së më të sigurta dhe më transparente, për rregulla të qarta për mbrojtjen e të dhënave të fëmijëve, si dhe për mënyra të raportimit të përmbajtjeve të dëmshme dhe marrjes së mbështetjes, të përshtatura për fëmijët.

Mbrojtja e fëmijëve në botën e IA-së kërkon veprim të përbashkët nga sistemi arsimor, shërbimet e mbrojtjes sociale dhe të fëmijëve, policia, gjyqësori, institucionet përgjegjëse për sigurinë kibernetike, mediat, si dhe kompanitë e teknologjisë dhe telekomunikacionit.

Sektori privat mund të jetë një partner i rëndësishëm në krijimin e një mjedisi digjital më të sigurt për fëmijët. Zhvilluesit e IA-së dhe kompanitë teknologjike kanë përgjegjësi të veçantë për të siguruar që sistemet e IA-së të projektohen duke pasur parasysh sigurinë dhe transparencën, ndërsa bizneset në përgjithësi mund të kontribuojnë përmes zbatimit të standardeve për mbrojtjen e të dhënave të fëmijëve, investimeve në edukimin mediatik, digjital dhe mbi IA-në, si dhe partneriteteve me shkollat, institucionet dhe organizatat që punojnë me fëmijët.

UNICEF-i do të vazhdojë ta mbështesë Malin e Zi në forcimin e ligjeve, politikave dhe shërbimeve për mbrojtjen e fëmijëve nga shfrytëzimi dhe abuzimi seksual në internet dhe ai i mundësuar nga IA-ja; në integrimin e shkrim-leximit për IA-në, atij dixhital dhe mediatik në kurrikula dhe në mbështetjen për mësimdhënësit; si dhe në zgjerimin e programeve të prindërimit, për t’i ndihmuar prindërit dhe kujdestarët t’i kuptojnë më mirë përvojat e fëmijëve në internet dhe t’i mbështesin ata ta përdorin teknologjinë në mënyrë të sigurt, kritike dhe të përgjegjshme.