Trẻ em và trò chơi điện tử: Cẩm nang dành cho cha mẹ

Học hỏi, sáng tạo, kết nối – trò chơi điện tử mang lại những cơ hội tuyệt vời cho trẻ em ở mọi lứa tuổi (và cả người lớn). Tuy nhiên, cha mẹ có thể cảm thấy khó khăn khi tiếp cận chủ đề này cùng con. Nên chơi trò gì? Thời gian sử dụng thiết bị bao nhiêu là đủ? Những rủi ro tiềm ẩn là gì?

Chúng tôi đã trao đổi với chuyên gia về trò chơi điện tử, Giáo sư Daniel Johnson, từ Trung tâm chuyên nghiên cứu về Trẻ em trong Kỷ nguyên Số thuộc Hội đồng Nghiên cứu Úc (Australian Research Council Centre of Excellence for the Digital Child), để giải đáp những câu hỏi này và giúp bạn đưa ra những quyết định sáng suốt nhất cho gia đình mình. 

Trò chơi điện tử mang lại những lợi ích gì cho trẻ em và thanh thiếu niên? 

Tất cả chúng ta đều bị thu hút bởi các hoạt động thỏa mãn nhu cầu về năng lực, sự tự chủ và sự gắn kết. Và trò chơi điện tử, khi được thiết kế tốt, có khả năng đáp ứng những nhu cầu đó một cách tuyệt vời. Việc chơi game mang lại rất nhiều lợi ích bao gồm nuôi dưỡng cảm xúc tích cực, sự tham gia hào hứng (gắn liền với hạnh phúc), tạo dựng các kết nối, hình thành ý nghĩa, thúc đẩy học tập và sáng tạo. 

Học tập và sáng tạo

Có những lợi ích học tập rõ ràng, bao gồm cả việc học ngẫu nhiên và học có định hướng diễn ra trong quá trình chơi game. Rõ ràng là có rất nhiều cơ hội cho sự sáng tạo trong các thể loại trò chơi khác nhau – từ những game nơi bạn xây dựng một ngôi nhà do chính mình thiết kế cho đến sự sáng tạo cần thiết để giải quyết một câu đố hóc búa. 

Chúng tôi đã thực hiện một nghiên cứu với người trưởng thành, trong đó so sánh hoạt động não bộ khi hoàn thành các bài kiểm tra nhận thức tiêu chuẩn (từ Đại học Cambridge) với khi chơi trò chơi điện tử. Chúng tôi nhận thấy rằng các cấp độ khó của trò chơi có liên quan đến mức độ hoạt động não bộ tương đương với các bài kiểm tra nhận thức khó hơn. Tóm lại, việc chơi trò chơi điện tử đòi hỏi mức độ tập trung và hoạt động nhận thức cao. 

Vượt qua thử thách 

Nhìn chung, trong quá trình trưởng thành và trong suốt cuộc đời, việc đối mặt với thử thách, làm những việc khó, giải quyết những vấn đề mà bạn nghĩ mình không thể làm được là rất có lợi. Trò chơi điện tử rất tuyệt vời trong việc tạo ra những thử thách này và ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy kết quả là chúng dạy cho trẻ sự kiên cường. Bạn học cách thử, thất bại và thử lại lần nữa. 

Tạo dựng kết nối 

Trò chơi là công cụ tuyệt vời để xây dựng kết nối với mọi người. Có những kết nối xã hội thực sự được tạo ra khi mọi người chơi cùng nhau. Ngay cả khi việc đó hoàn toàn diễn ra trực tuyến và không nhất thiết chuyển sang môi trường ngoại tuyến, sự thân thiết và vốn xã hội có được là rất thật và rất giá trị. Điều này không khác gì tình bạn có được khi chơi bóng bầu dục, bóng chuyền hay tham gia lớp học nhảy hoặc kịch nghệ. 

Có rất nhiều nghiên cứu khẳng định điều này lặp đi lặp lại – chơi cùng người khác không chỉ cho phép chúng ta kết nối với nhiều đối tượng đa dạng, mở rộng mạng lưới xã hội mà còn cho phép chúng ta làm sâu sắc và củng cố mối quan hệ với những người thân thiết. 

"Bạn học cách thử, thất bại và thử lại lần nữa." 

Những rủi ro nào xung quanh trò chơi điện tử mà cha mẹ cần biết? 

Biết rõ con đang chơi cùng ai 

Tôi nghĩ chúng ta cần suy nghĩ kỹ xem con mình đang chơi cùng ai? Con đang gặp gỡ ai trên mạng? Trẻ có mức độ nhận thức như thế nào về những thông tin nên hoặc không nên cung cấp cho người lạ trên mạng, hoặc thậm chí cho những người mà con nghĩ là mình "quen biết" trên mạng? 

Có một số đối tượng rất xấu đang ẩn mình trên mạng, nhưng chúng ta có nhiều cách để đối phó với điều đó. Ví dụ, với tư cách là cha mẹ, bạn có thể sử dụng các tính năng kiểm soát trong trò chơi để tắt khả năng kết nối với người lạ. 

Một lần nữa, mọi việc sẽ dễ dàng hơn nhiều nếu con cảm thấy bạn thấu hiểu niềm đam mê chơi game của mình. Nếu được như vậy, bạn có thể nói những câu như: "Bố/mẹ hiểu. Bố/mẹ biết là con muốn chơi. Điều đó hoàn toàn hợp lý, nhưng hãy chắc chắn rằng nền tảng con đang tham gia là chơi cùng các bạn ở trường, chứ không phải nơi có những người lạ mà chúng ta không biết, hoặc nơi có những người chênh lệch tuổi tác quá lớn so với con." 

Nhấn mạnh vào tầm quan trọng của việc xây dựng lòng tin xung quanh vấn đề chơi game, điều cực kỳ quan trọng là con cảm thấy có thể tìm đến bạn nếu có điều gì đó đáng lo ngại hoặc không thoải mái xảy ra. Chúng ta muốn tránh tình huống con lo lắng rằng mình sẽ bị "gặp rắc rối", bị mắng mỏ hoặc có khả năng bị cấm chơi nếu con chia sẻ mối lo ngại với bạn. 

Sự tham gia thiếu lành mạnh

Tôi thích tránh dùng các từ như "nghiện", vì tôi không nghĩ chúng thực sự phù hợp trong bối cảnh này và tôi cũng cho rằng thuật ngữ này thường gây ra sự lo lắng thái quá. Tuy nhiên, không nghi ngờ gì rằng việc hình thành một sự gắn kết thiếu lành mạnh với trò chơi điện tử là có thật (mặc dù chỉ xảy ra ở một thiểu số người chơi). 

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc chơi game thiếu lành mạnh có khả năng xảy ra cao nhất khi các lĩnh vực khác trong cuộc sống không mang lại sự thỏa mãn. Nếu một đứa trẻ cảm thấy thiếu năng lực hoặc thiếu sự tự chủ, hoặc không cảm thấy được kết nối với người khác ở trường hay trong một khía cạnh nào đó của cuộc sống, kết quả có thể dẫn đến việc vùi đầu vào trò chơi điện tử một cách thiếu lành mạnh (nơi những nhu cầu đó được đáp ứng). 

May mắn thay, điều này cũng cho chúng ta manh mối về giải pháp khi lo lắng trẻ đang chơi game theo hướng tiêu cực. Nghe có vẻ hơi ngược đời, nhưng giải pháp không phải là cố gắng loại bỏ hoàn toàn trò chơi điện tử khỏi cuộc sống của trẻ. Trên thực tế, nếu game là nơi duy nhất mà nhu cầu của trẻ được đáp ứng, thì điều tồi tệ nhất bạn có thể làm là cắt đứt nó. Thay vào đó, chúng ta cần bắt đầu đáp ứng những nhu cầu này từ các lĩnh vực khác trong cuộc sống. Hãy khuyến khích con thử một số hoạt động ngoài trời hoặc dành nhiều thời gian hơn với những người bạn có sở thích khác. Điều quan trọng là cố gắng xây dựng các khía cạnh khác của cuộc sống song hành cùng với trò chơi điện tử. 

Các “mánh khóe” trên không gian mạng  

Có những kỹ thuật thiết kế thiếu trung thực đôi khi được gọi là "các mánh khóe” nhằm khuyến khích người dùng làm điều họ vốn không định làm, chẳng hạn như tiêu nhiều tiền hơn. Kiểu thiết kế này có thể gây ra vấn đề, vì vậy cha mẹ nên cố gắng giúp con nhận ra những mánh khóe thao túng này. Ví dụ: việc sử dụng các đợt giảm giá ảo tạo áp lực thời gian để mua ngay, hoặc các chương trình giảm giá khuyến khích bạn mua nhiều hơn. 

Hãy cố gắng tương tác với con về những gì con đang chơi, và nếu đó là một trò chơi có chứa các yếu tố thiết kế kiểu này, hãy thử hướng con sang các trò chơi khác hoặc có một cuộc trò chuyện cởi mở về những gì bạn quan sát thấy. 

Hãy dạy con về những kỹ thuật này để con được trang bị tốt hơn nhằm phát hiện và đối phó lại chúng. Hơn nữa, việc nhận biết các kỹ thuật như vậy là những kỹ năng cũng sẽ giúp ích cho con trong các lĩnh vực khác của cuộc sống. 

Các cộng đồng độc hại 

Các cộng đồng bao quanh một số trò chơi có thể chứa đựng nhiều vấn đề (thường được gọi là "tính độc hại"), bao gồm những hành vi như bắt nạt trên mạng (cyberbullying), phân biệt chủng tộc, kỳ thị đồng tính và kỳ thị phụ nữ. 

Đang có những nỗ lực tuyệt vời để cố gắng đẩy lùi những vấn đề này, nhưng hiện tại vẫn có một số trò chơi được biết đến là có những cộng đồng như vậy. 

Điều quan trọng là cha mẹ cần nhận thức được về cộng đồng mà con mình đang tham gia và cân nhắc xem đó có phải là nơi bạn muốn con tiếp xúc thường xuyên hay không. Hãy nói chuyện với con về những điều gì là chấp nhận được và không chấp nhận được, khi nào con nên lên tiếng bảo vệ người khác hoặc chọn cách rời khỏi cuộc trò chuyện. 

Trò chơi điện tử và bạo lực 

Khi nói đến bạo lực và sự hung hăng trong game, điều quan trọng là phải xem xét các chủ đề trong trò chơi và liệu những chủ đề đó có phù hợp với con bạn ở giai đoạn phát triển hiện tại hay không. Việc xếp hạng độ tuổi và các đánh giá trực tuyến từ các bậc phụ huynh khác có thể là nguồn thông tin vô giá để đưa ra quyết định xem trò chơi nào là phù hợp. Chơi cùng con có thể giúp bạn hiểu rõ hơn về nội dung của một trò chơi mới. 

Cũng cần lưu ý rằng nhiều báo cáo khoa học hiện nay cũng đồng thuận rằng trò chơi điện tử không dẫn đến hành vi hung hăng hay bạo lực ngoài đời thực. Mặc dù trò chơi điện tử đã nhận nhiều ý kiến tiêu cực trong những năm qua, một báo cáo mang tính bước ngoặt vào năm 2020 đã tổng hợp 28 nghiên cứu về chủ đề này và phát hiện ra rằng tác động lâu dài của bạo lực trong game đối với sự hung hăng của thanh thiếu niên là gần như bằng không. 

Nhiều bậc cha mẹ lo lắng về thời gian con cái dành cho việc chơi điện tử. Lời khuyên của ông là gì? 

Thời lượng chơi game bao nhiêu là phù hợp thay đổi rất nhiều tùy vào hoàn cảnh. Nếu đang ở giữa kỳ học và trẻ có một đống bài tập về nhà phải nộp vào ngày mai, thì thời lượng chơi phù hợp có thể là không phút nào cả. 

Nhưng nếu đang là kỳ nghỉ hè, trẻ đã dành cả ngày hôm qua ở bãi biển và ngày mai sẽ đi tham quan bảo tàng, thì có lẽ hôm nay chơi nhiều một chút cũng không sao. Điều này còn phụ thuộc vào từng đứa trẻ, phụ thuộc vào trò mà con đang chơi và con chơi cùng ai. 

Tôi nghĩ sự khác biệt giữa một người chơi trưởng thành lành mạnh và một đứa trẻ là trẻ chưa thực sự phát triển kỹ năng điều chỉnh cảm xúc để nhận ra rằng: "Ồ, trò này hết vui rồi. Đến đoạn này mình thấy bực bội hơn là vui vẻ. Bây giờ là lúc thích hợp để nghỉ ngơi." Và tất nhiên, ngay cả những game thủ người lớn cũng không phải lúc nào cũng làm tốt điều này! 

Hãy để mắt đến điều đó ở trẻ và cố gắng giúp con học cách nhận biết các dấu hiệu khi nào đã chơi đủ, khi nào nên đi dạo khoảng nửa tiếng hay làm bất cứ việc gì khác để phân tâm và lấy lại cân bằng. 

Thú vị là, có những nghiên cứu tin cậy chỉ ra rằng việc nghỉ ngơi ngắn thực sự có thể cải thiện hiệu suất chơi game của bạn, vì vậy đó có thể là một cách hay để bắt đầu cuộc trò chuyện về chủ đề nghỉ ngơi giữa giờ. 

Rộng hơn, việc trò chuyện với trẻ về cách tất cả chúng ta đều cần quản lý việc tương tác với công nghệ (dù là điện thoại, trò chơi hay mạng xã hội...) là rất hữu ích. Hãy cân nhắc thừa nhận những thách thức mà chính bạn gặp phải khi quản lý việc sử dụng công nghệ của bản thân – điều gì hiệu quả với bạn và điều gì không, cũng như những lợi ích to lớn của việc duy trì một cách tiếp cận cân bằng. 

Ông nghĩ ngành công nghiệp game có thể làm gì tốt hơn? 

Tôi nghĩ những yếu tố như mánh khóe hoặc lừa đảo cần phải bị lên án và xem xét một cách nghiêm túc. 

Liệu chúng có bao giờ là phù hợp không? Nếu có, thì chúng phù hợp với nhóm tuổi nào? 

Tôi nghĩ chúng ta đều đồng ý rằng việc một đứa trẻ 5 tuổi chơi một trò chơi mà trong đó nhân vật gợi ý trẻ xin tiền bố mẹ để mua vật phẩm trong game là không phù hợp. 

Sẽ thật tuyệt nếu các Kho ứng dụng (App stores) có một chuyên mục được kiểm duyệt, nơi cha mẹ và trẻ em có thể chọn những trò chơi đã được xác minh là không chứa các yếu tố độc hại. Hoặc một hệ thống xếp hạng hữu ích hơn, không chỉ gắn cờ rằng trò chơi này có bạo lực, mà còn cảnh báo rằng trò chơi này có yếu tố thương mại hóa khuyến khích con bạn tiêu tiền, hoặc trò chơi này cho phép người chơi kết nối với mọi người trên khắp thế giới mà không thực sự biết họ là ai. 

Những thông tin như thế này là cần thiết để chúng ta thực sự giải quyết một số rủi ro mà chúng ta đã thảo luận.