Những điều bạn cần biết về “sharenting”

Việc làm cha mẹ trong thời đại số không hề dễ dàng. Mạng xã hội, điện thoại thông minh và nhiều công nghệ khác đang phát triển với tốc độ dường như còn nhanh hơn cả sự trưởng thành của con trẻ, khiến chúng ta không phải lúc nào cũng rõ cách sử dụng chúng một cách an toàn — ngay cả khi luôn xuất phát từ những ý định tốt đẹp.

Nhiều bậc cha mẹ và người chăm sóc chia sẻ hình ảnh của trẻ em và thanh thiếu niên vì muốn người thân, bạn bè cùng tham gia vào những khoảnh khắc hạnh phúc nhất của gia đình. Tuy nhiên, điều quan trọng là cần nhận thức rõ những rủi ro đi kèm khi đăng tải nội dung về con trên mạng — hay còn gọi là “sharenting”.

Chúng tôi đã trao đổi với chuyên gia về sharenting Stacey Steinberg để tìm hiểu cách bảo vệ quyền riêng tư của con trên môi trường trực tuyến, tôn trọng quan điểm của trẻ và dạy các em những bài học quan trọng về sự đồng thuận.

Sharenting là gì?

Stacey Steinberg: Tôi định nghĩa “sharenting” là những gì cha mẹ làm khi chia sẻ hoặc nói về con mình ngoài phạm vi gia đình — chẳng hạn như đăng một bức ảnh lên mạng xã hội, viết blog về con, hay gửi video qua các nền tảng nhắn tin như WhatsApp.

Cha mẹ và người chăm sóc cần lưu ý điều gì khi cân nhắc chia sẻ nội dung về con trên mạng?

Có hai vấn đề lớn cần suy nghĩ khi chia sẻ nội dung về con.

Thứ nhất là những tổn hại hữu hình mà trẻ có thể gặp phải khi cha mẹ đăng tải thông tin trực tuyến. Ví dụ, có những người lớn có thể muốn tiếp cận hoặc gây hại cho trẻ dựa trên nội dung họ nhìn thấy trên mạng. Ở một số quốc gia, các công ty môi giới dữ liệu còn tạo hồ sơ số về trẻ từ những thông tin được chia sẻ, thậm chí đưa ra dự đoán về hành vi hoặc các vấn đề sức khỏe trong tương lai của các em.

Hình ảnh giả mạo cũng là một mối lo đáng kể — chẳng hạn nguy cơ hình ảnh của trẻ bị sử dụng lại cho mục đích bất hợp pháp hoặc ác ý, hoặc bị biến thành meme lan truyền khiến trẻ bị nhìn nhận theo cách tiêu cực. May mắn là hiện tại những trường hợp này chưa quá phổ biến, nhưng chúng ta không thể biết tương lai sẽ ra sao khi các công nghệ như trí tuệ nhân tạo tiếp tục phát triển.

Điều thứ hai là khi cha mẹ chia sẻ về con mà không để các em tham gia vào quá trình quyết định, chúng ta đã bỏ lỡ cơ hội quý giá để dạy trẻ về sự đồng thuận và cho các em thấy rằng quyền riêng tư là điều được tôn trọng.

Khi trẻ đủ tuổi sử dụng mạng xã hội, cha mẹ thường mong các em tôn trọng quyền riêng tư của mình — không đăng những bức ảnh mà cha mẹ không muốn chia sẻ. Tương tự, chúng ta cũng muốn trẻ tôn trọng quyền riêng tư của bạn bè và không đăng hình người khác khi chưa có sự đồng ý.

Trẻ cảm thấy thế nào về “sharenting”?

Dù ở độ tuổi nào, ai cũng mong muốn có quyền tự chủ. Chúng ta đều coi trọng hình ảnh cá nhân — dù là một đứa trẻ bốn, năm tuổi muốn mặc chiếc váy màu hồng thay vì màu tím, hay một thiếu niên 12–13 tuổi muốn (hoặc không muốn) được nhìn thấy đang nắm tay bà. Với người lớn, những điều này có thể nhỏ nhặt, nhưng với trẻ lại rất quan trọng.

Cảm xúc của trẻ luôn mạnh mẽ, và chúng ta cần tạo không gian để các em bày tỏ. Trẻ nhỏ chưa thể đưa ra sự đồng thuận đầy đủ khi nói đến việc chia sẻ thông tin, vì vậy cha mẹ cần cân nhắc xem các em có thể cảm thấy thế nào nếu đủ khả năng diễn đạt quan điểm của mình.

Ngoài ra, nếu chúng ta chia sẻ quá sớm sau một sự kiện và cho trẻ xem ngay những hình ảnh hoặc video đã ghi lại, điều đó đôi khi có thể tạo cảm giác như đang “viết lại” tuổi thơ của các em. Vì vậy, hãy cân nhắc thời điểm chia sẻ. Khi ở bên con, cha mẹ nên hạn chế sử dụng thiết bị số để thực sự sống trong khoảnh khắc, giúp trẻ lưu giữ ký ức theo cách riêng — tách biệt với những hình ảnh trên điện thoại.

Cha mẹ có thể bảo vệ quyền riêng tư của con trong thế giới số như thế nào??

Cha mẹ nên tránh chia sẻ những thông tin quá cá nhân về con, như các câu chuyện hoặc hình ảnh gây xấu hổ — dù chúng có thể khiến người lớn thấy hài hước. Hãy cố gắng nhìn nhận từ góc độ của trẻ. Đồng thời, không nên đăng ảnh trẻ trong tình trạng thiếu trang phục, bởi đáng tiếc là vẫn có những đối tượng xấu có thể lợi dụng những hình ảnh này.

Cha mẹ cũng nên trò chuyện với con về những gì mình đăng tải và cách mình quyết định một nội dung có phù hợp hay không. Khi giải một bài toán, chúng ta không chỉ muốn máy tính đưa ra đáp án mà còn cần “trình bày cách làm”. Đây là cơ hội tốt để cha mẹ cho con thấy quá trình suy nghĩ đằng sau việc chia sẻ.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng cha mẹ không thể làm điều này một mình. Các nhà hoạch định chính sách và nền tảng số cũng phải góp phần tạo ra môi trường an toàn hơn cho các gia đình. Sẽ không công bằng nếu kỳ vọng cha mẹ hiểu hết cách công nghệ vận hành — đặc biệt khi chúng thay đổi quá nhanh.

Tìm hiểu thêm: Danh sách kiểm tra về quyền riêng tư trực tuyến dành cho phụ huynh.

Cha mẹ nên làm gì khi muốn đề nghị người khác không đăng ảnh con mình?

Hãy trao đổi thẳng thắn với bạn bè và người thân về mong muốn của bạn trong việc chia sẻ. Đồng thời, hãy nhớ rằng việc đăng thông tin về trẻ trên mạng xã hội là một hiện tượng tương đối mới, và không phải ai cũng nhận thức đầy đủ về vấn đề này. Hãy tiếp cận các cuộc trò chuyện với tinh thần rằng giao tiếp nhiều hơn — chứ không phải ít đi — sẽ giúp người khác tôn trọng mong muốn của bạn.

Với trường học hoặc các tổ chức, cha mẹ có thể hỏi xem đã có chính sách chia sẻ trên mạng xã hội hay chưa. Nếu chưa, bạn có thể đề xuất cùng xây dựng, bởi nhiều phụ huynh khác cũng mong muốn kiểm soát tốt hơn việc sử dụng hình ảnh và thông tin của con mình.

Cha mẹ và người chăm sóc có thể chia sẻ ảnh, video của con một cách an toàn như thế nào?

Không có cách chia sẻ nào an toàn tuyệt đối. Đây luôn là sự cân nhắc giữa rủi ro và những lợi ích mà cha mẹ cảm nhận được.

Nếu gia đình vẫn quyết định chia sẻ, hãy cân nhắc kỹ đối tượng người xem (cài đặt quyền riêng tư ra sao, bạn hiểu rõ những người theo dõi mình đến mức nào), lượng thông tin được đăng tải — như vị trí hoặc các dấu hiệu nhận diện như logo trường học — và liệu nội dung đó có thể khiến trẻ xấu hổ hoặc gặp bất lợi ở hiện tại hay trong tương lai hay không.

Chúng ta thường xem con như một phần bản sắc của mình, nhưng cuối cùng trẻ vẫn là những cá nhân độc lập với cảm xúc riêng. Chia sẻ về bản thân là một chuyện — nhưng chia sẻ về người khác trong gia đình lại là một điều hoàn toàn khác.

Bạn nên làm gì nếu đã từng chia sẻ nhiều về con và đang cảm thấy băn khoăn?

Hãy hít một hơi thật sâu! Hầu hết cha mẹ không chia sẻ quá mức vì có ý xấu. Thường thì điều đó xảy ra vì họ chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của “dấu vết số” của con mình.

Nếu bạn đang cân nhắc lại cách và mức độ chia sẻ, một bước khởi đầu tốt là xem lại những nội dung đã đăng trước đây và cân nhắc xóa những gì có thể. (Trên một số nền tảng, bạn cũng có thể yêu cầu gỡ bỏ hình ảnh nếu không thể tự thực hiện.)

Cha mẹ cũng có thể bắt đầu cho trẻ khoảng từ 9–10 tuổi tham gia vào quá trình rà soát các bài đăng trên mạng xã hội và xóa những nội dung không còn phù hợp. Hãy duy trì việc này định kỳ vài tháng một lần — xem lại những gì đã chia sẻ và cân nhắc loại bỏ các thông tin cũ.

Tôi tin rằng trẻ sẽ trân trọng khi được cha mẹ đồng hành trong việc điều hướng vấn đề này. Điều đó không hề dễ dàng. Con chúng ta là thế hệ đầu tiên lớn lên cùng với việc bị chia sẻ trên mạng, và chúng ta cũng là thế hệ cha mẹ đầu tiên nuôi dạy con song hành với mạng xã hội — một thách thức không nhỏ.

Stacey Steinberg là một người mẹ, giáo sư luật và Giám đốc Trung tâm Trẻ em và Gia đình thuộc Đại học Florida. Bà là tác giả cuốn sách bán chạy về nuôi dạy con “Growing Up Shared: How Parents Can Share Smarter on Social Media and What You Can Do to Keep Your Family Safe in a No Privacy World” (tạm dịch: Lớn lên cùng sự chia sẻ: Cách cha mẹ chia sẻ thông minh hơn trên mạng xã hội và bảo vệ gia đình trong một thế giới không còn riêng tư).