O‘smir farzandingiz nega bunchalik charchagan ko‘rinadi?

Agar o‘smir farzandingiz tez-tez charchab qolsa, bilingki: u faqat farzadingiz bilangina sodir bo‘layotgan holat emas. Taxminan har uchinchi o‘smir muntazam ravishda charchoq bilan kurashishini ta’kidlaydi. Charchoq odatdagi yuklamalardan keyin kuchning pasayishi sifatida aniqlanadi. Biroq, o‘smirlarda tez-tez uchraydigan charchoq hissi yoki holsizlik faqat o‘qish, muloqot yoki boshqa mashg‘ulotlar uchun quvvat yetishmasligidan dalolat bermaydi. Bu holat uzoq muddatli oqibatlarga olib kelishi mumkin: o‘zlashtirishning pasayishidan tortib, ortiqcha vazn paydo bo‘lishi va hatto yo‘l-transport hodisasi qurboni bo‘lish xavfining ortishigacha.

Aksariyat o‘smirlarning charchoq muammosini ularning turmush tarzini, xususan, uyqu tartibini o‘zgartirish orqali hal qilish mumkin. Taxminan har to‘rtinchi o‘smir kuniga olti soatdan kam uxlaydi, bu tavsiya etilgan sakkiz-o‘n soatlik uyqudan ancha kam. Ammo ba’zi o‘smirlar yetarlicha dam olsalar ham charchagan bo‘ladilar. Bunga ovqatlanish, stress yoki uyqu bilan bog‘liq yoki bog‘liq bo‘lmagan salomatlik holati sabab bo‘lishi mumkin.

O‘smir nima uchun charchagan ko‘rinishi mumkinligi haqidagi asosiy sabablardan ba’zilarini va unga rivojlanish uchun zarur bo‘lgan dam olishni olishga yordam berish usullarini keltiramiz.

O‘smir farzandingiz yaxshi uxlayaptimi?

Ilmiy me’yorlarga ko‘ra, o‘smirlar tunda o‘rtacha sakkiz soatdan o‘n soatgacha uxlashlari kerak. Aslida, tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, agar o‘smirlarga organizmi uchun zarur bo‘lgan miqdorda uxlashga ruxsat berilsa, ular to‘qqiz soatdan ko‘proq uxlashadi. Ulardan faqat ozchiligigina muntazam ravishda uyquga shuncha vaqt ajratadi.

Bu ko‘p jihatdan bolaning biologik uyqu ritmi u ulg‘aygan sari o‘zgarib borishi bilan bog‘liq. Bolalar yosh bo‘lganida, ularning kun davomida uyquga bo‘lgan ehtiyoji tez kuchayadi va shunga ko‘ra, ular odatda ertaroq uyquga ketishga tayyor bo‘ladi. Ammo bola o‘smirlik yoshiga qadam qo‘ygan sari uyquga moyillik sekinroq rivojlanadi. Bu shuni anglatadiki, o‘smirlar kechqurun boshlanishiga qadar charchoqni his qilmaydilar.

Shu bilan birga, tanaga qachon uxlash va qachon uyg‘onish haqida signal beradigan biologik ritmlar ham kechroq vaqtga suriladi. Bu tabiiy jarayon bo‘lib, ko‘pgina jamiyatlarda kuzatiladi. Aslida, hayot davomida odamlar ko‘pincha "tungi qush"ga aylanadigan yosh qizlar uchun taxminan 16 yosh va o‘g‘il bolalar uchun 17 yoshni tashkil qiladi. Shundan so‘ng bioritmlar yana asta-sekin oldingi vaqtga qayta sozlana boshlaydi.

Natijada, o‘smirlik yoshiga yetgach, hatto ilgari erta uyquga yotgan va oson uxlab qolgan bola ham bu kun tartibida qiyinchiliklarga duch kela boshlaydi. Bu o‘smirning aybi emas, balki biologik jarayonlarning natijasidir.

Hamma narsa yana shu bilan murakkablashadiki, ko‘pgina jamiyatlar bunday kechki uyqu ritmlariga moslashmagan. Maktabdagi mashg‘ulotlar va ish odatda erta tongda boshlanadi. Natijada o‘smirlarning uyqu davomiyligi ba’zan yetarli bo‘lmaydi.

Shunga ko‘ra, agar o‘smir farzandingiz tez-tez charchagan ko‘rinsa, birinchi navbatda uning uyqusini tartibga solish kerak. Kunni har doim ham kechroq boshlashning iloji yo‘qligi sababli, uyqu tartibini o‘zgartirish kerak. Bir qator foydali maslahatlarni keltiramiz:

Har kuni bir vaqtda yoting. O‘smir buni mustaqil bajarishi qiyin bo‘lganligi sababli, ota-onalar unga uxlash uchun ma’lum vaqt belgilashlari kerak bo‘lishi mumkin. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, ota-onalari uyqu tartibini belgilaydigan o‘smirlar bunday tartibga ega bo‘lmaganlarga qaraganda uzoqroq uxlaydilar.

Yotoqxonadan faqat uxlash uchun foydalaning. Uy vazifalarini bajarish, do‘stlar bilan muloqot qilish, ovqatlanish yoki televizor ko‘rish kabi mashg‘ulotlar yotoqxonada taqiqlangan bo‘lsa, u dam olish bilan osonroq bog‘lanadi, bu esa uyquga ketish va uyquni saqlashga yordam beradi.

Yotoqxonadan ekranlarni (jumladan, telefon va planshetlarni) olib tashlang. Ko‘pgina o‘smirlar, ko‘pgina kattalar singari, yarim tungacha o‘zlarining elektron qurilmalari oldida o‘tirishadi. Ular tunda uyg‘onib qolsalar, bu qurilmalarni tekshirishadi, bu esa organizm va miyani faollashtirib, chuqur uyquga ketish yoki uyg‘onganidan keyin yana uxlab qolishni qiyinlashtirishi mumkin. Ota-onalar bu holatda qurilmalarga nisbatan mas’uliyatli munosabat namunasini ko‘rsatish orqali yordam berishlari mumkin.

Har kuni ertalab bir vaqtda uyg‘onib, iloji boricha ertaroq yorug‘lik (eng yaxshisi tabiiy yorug‘lik) ta’sirida bo‘lish, masalan, pardalarni ochish yoki tashqariga chiqish orqali biologik soatlarni qayta sozlang.

Dam olish kunlarida "uxlab qolmang". Garchi bu jozibali bo‘lsa-da, uyqu tartibining bunday o‘zgarishi butun haftaga bilvosita ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Har kuni bir vaqtda uyg‘onish, umuman olganda, chuqurroq va sifatliroq uyquga olib keladi.

Yotoqxonadan, ayniqsa qiyinchilik bilan uxlaydigan va yomon uxlaydigan o‘smirlarning xonasidan barcha "nazorat qurilmalari"ni olib tashlang. Ekranlardan tashqari, bu uyquni kuzatish uchun aqlli qurilmalar yoki hatto soatlarni ham o‘z ichiga oladi, chunki ular e’tiborni tortishi va qanchalik kam uxlayotganimizni eslatib turishi mumkin. Bu uyquni yomonlashtirishi va odamlarni, ayniqsa uyqusizlikdan aziyat chekuvchilarni kamroq dam olganday his qilishga majbur qilishi aniqlangan.

Stress va charchoqni boshqaring. Yosh bolalar yoki kattalar kabi, xavotir yoki tashvishni boshdan kechirayotgan o‘smirlar ko‘pincha uyqu bilan bog‘liq muammolarga duch kelishadi. Bolalar bilan yaqin muloqot va ishonchli munosabatlarni o‘rnatish, ularning qiyinchiliklarini muhokama qilish muhimdir. Agar muammo sababi aniq bo‘lsa, masalan, oiladagi murakkab vaziyat yoki maktabdagi tig‘iz dars jadvali bo‘lsa, buni hal qilish kerak. Meditatsiya usullari ham yordam beradi.

Kun davomida jismoniy faollik bilan shug‘ullaning. Tadqiqotlarga ko‘ra, haftada kamida to‘rt kun 20 daqiqadan kam bo‘lmagan jismoniy mashqlarni faol bajaradigan o‘smirlarda bunday mashqlarni bajarmaydigan o‘smirlarga qaraganda sifatli to‘laqonli uyqu ko‘proq kuzatiladi.

Tamaki va spirtli ichimliklar iste’molidan saqlaning. Ikkala odat ham uyqu muammolarini kuchaytiradi, uni uzuq-yuluq va sifatsiz qiladi.

Kofein iste’molini kamaytiring. Kofeinning uyquga ta’siri bo‘yicha tadqiqotlar noaniq bo‘lsa-da, kofeinni ko‘proq iste’mol qiladigan o‘smirlarda uyqu muammolari xavfi yuqori ekanligi aniqlangan.

Uyqu tartibining bunday o‘zgarishi aksariyat o‘smirlarni yanada tetik va kamroq charchaydigan qiladi. Biroq, energiya darajasiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan boshqa turmush tarzi omillari ham mavjud.

Ovqatlanish o‘smirlar uyqusiga qanday ta’sir ko‘rsatadi?

Biz ko‘pincha ovqatlanish o‘zimizni qanchalik dam olgan his qilishimizning muhim omili ekanligini e’tibordan chetda qoldiramiz.

Masalan, butun dunyoda inson organizmida eng ko‘p uchraydigan mikroelementlar tanqisligi temir tanqisligidir. Dunyo aholisining uchdan bir qismi, jumladan millionlab bolalar va o‘smirlar temir moddasi yetishmasligidan aziyat chekmoqda.

Temir organizmimizga butun tana bo‘ylab kislorodni tashiydigan sog‘lom qizil qon tanachalarini ishlab chiqarishga imkon beradi. Agar temir tanqisligi bartaraf etilmasa, bu eritrotsitlarimiz to‘g‘ri ishlab chiqarilmasligini anglatishi mumkin. Bu temir tanqisligi anemiyasi deb ataladi. Temir tanqisligi kamqonligi ham, kamqonliksiz temir tanqisligi ham bizni holsizlik va charchoqni his qilishga majbur qilishi mumkin. Temir tanqisligi ham yaxshi uxlashga xalaqit beradi. Hatto chaqaloqlarda ham u tez-tez tungi uyg‘onish va bezovtalikni keltirib chiqarishi mumkin. Kechaning boshida bu uxlashni ham qiyinlashtiradi.

Temir tanqisligi, ayniqsa yosh bolalar va o‘smirlarda tez-tez uchraydi. Xususan, 100 nafar o‘smir o‘g‘il boladan taxminan 8 nafari temir tanqisligi kamqonligidan aziyat chekadi. Hayz davrida qon yo‘qotish tufayli o‘smir qizlar yanada ko‘proq xavf ostida: taxminan 100 qizdan 15 nafarida temir tanqisligi kamqonligi kuzatiladi. Anemiyasiz temir tanqisligi bo‘lgan o‘smirlar soni yanada ko‘proq.

Ba’zi jamiyatlarda temir tanqisligi ko‘proq uchraydi. Organizmimiz temirni hayvonlardan olingan oziq-ovqat bilan (asosan go‘shtdan) qabul qilganda eng yaxshi o‘zlashtiradi, shuning uchun vegetarianlar yoki veganlar o‘zlarini alohida xavf ostiga qo‘yadilar.

Temir o‘zimizni tetik his qilishimiz uchun zarur bo‘lgan yagona element emas. Kletchatka, B guruhi vitaminlari, C vitamini, magniy va rux kabi boshqa moddalarning yetishmasligi ham kattalar va bolalarda charchoqning yuqori darajasi bilan bog‘liq.

Agar o‘smir farzandingizda vitaminlar yoki ozuqa moddalari yetishmasligi mumkinligidan xavotirda bo‘lsangiz, albatta davolovchi shifokor bilan bog‘laning. Ba’zi hollarda shifokor qo‘shimchalar tavsiya qilishi mumkin. Biroq, ushbu tanqislikni bartaraf etishning eng yaxshi usuli ovqatlanishdir. Charchoqdan shikoyat qilgan bolalar va o‘smirlarning nazorat guruhida o‘tkazilgan kichik tadqiqot natijalariga ko‘ra, yashil sabzavotlar, mol go‘shti, qaymog‘i olinmagan sut va yuqori yog‘li sariyog‘li parhezga o‘tkazilgan bolalar va o‘smirlarning uyqusi va sog‘lig‘i yaxshilangan. Tadqiqotchilarning xulosasiga ko‘ra, haftasiga besh marta iste’mol qilinadigan yashil sabzavotlar eng katta rol o‘ynagan, ehtimol ularning tarkibida A va C vitaminlari ko‘p bo‘lgani uchun, ular organizmga minerallarni, shu jumladan temirni o‘zlashtirishga yordam beradi.

Uyquga boshqa ovqatlanish odatlari ham ta’sir qilishi mumkin. Masalan, ma’lum bir vaqtda nonushta qilish va ovqatlanish charchoqni kamaytiradi, degan ba’zi dalillar mavjud. Shuningdek, fastfud va shakarni ko‘proq iste’mol qilish uyqu sifatini yomonlashtirishi aniqlangan. Boshqa tomondan, bu aylanma jarayonga olib kelishi mumkin: qanchalik ko‘p charchagan bo‘lsak, shunchalik kamroq to‘yimli yoki shirinroq ovqatga intilishimiz ehtimoli ortadi, bu esa bizni yanada toliqtiradi.

O‘smirlarning ruhiy salomatligi va uyqusi

O‘smirlar tanasida (shu jumladan, miyasida) va kundalik hayotida sodir bo‘layotgan jadal o‘zgarishlar ularning ruhiy salomatligi yomonlashuvi xavfini oshiradi. Ruhiy salomatlik muammolari ko‘pincha kuch-quvvatning pasayishiga sabab bo‘ladi.

Masalan, 3000 dan ortiq o‘smir o‘g‘il va qizlar ishtirok etgan bir tadqiqot natijalariga ko‘ra, depressiya yoki xavotir belgilari kuchliroq namoyon bo‘lgan o‘smirlar ko‘proq charchoqni his qilishgan.

Biroq, ruhiy holatning nosog‘lom klinik belgilari bo‘lmasa ham, stress yoki tushkunlik hissi kuch-quvvatning pasayishiga olib kelishi mumkin, bu esa o‘z navbatida uyquga ketishni qiyinlashtiradi va tunda uyg‘onishga sabab bo‘ladi.

Ruhiy salomatlik va uyqusizlik - uxlash yoki uyquni saqlab qolish qiyin bo‘lgan uyqu buzilishi - o‘rtasida ham uzviy bog‘liqlik mavjud. Taxminan har uchinchi o‘smir so‘nggi ikki hafta ichida uyqusizlik alomatlarini boshdan kechirganini tan oladi va har yigirmanchisi surunkali uyqusizlikning klinik mezonlariga to‘g‘ri keladi.

Agar o‘smir farzandingizda ruhiy salomatlik muammolari yoki uyqusizlikdan aziyat chekayotganini taxmin qilsangiz, buni u bilan muhokama qilishingiz va unga tegishli yordam ko‘rsatishingiz lozim. (Mana o‘smir bilan uning ruhiy salomatligi haqida qanday gaplashish kerakligi bo‘yicha bir nechta maslahat). Uyqusizlik holatida bu kognitiv xulq-atvor terapiyasi yoki meditatsiya usullari bo‘lishi mumkin, bular odamning uyqu haqidagi tasavvurlarini o‘zgartirishga va uning bo‘shashishini osonlashtirishga yordam beradi.

Uyquga ta’sir qiluvchi boshqa salomatlik holatlari

Biroq, barcha o‘smirlarda ham (xuddi barcha kattalarda bo‘lmaganidek) uyqu va ovqatlanish tartibini o‘zgartirish, shuningdek, ruhiy salomatlik bilan bog‘liq har qanday muammolarni hal qilish charchoq darajasining pasayishiga olib kelmaydi. Buning sabablaridan biri ularda sifatli uxlash qobiliyatiga ta’sir qiladigan ba’zi sog‘liq muammolari, masalan, uyqu buzilishi yoki boshqa kasalliklar bo‘lishi mumkin.

Uyqu buzilishlari nisbatan kam uchraydi, lekin shunga qaramay, butun dunyo bo‘ylab millionlab o‘smirlarga ta’sir qiladi. Eng keng tarqalgani uyqu fazasining kechikish sindromi (UFS) - organizmning biologik soatlari va atrof-muhit o‘rtasidagi nomuvofiqlik bo‘lib, bu uyquga ketish va uyquni saqlab qolishni qiyinlashtiradi. Aniqlanishicha, yuz nafar o‘smirdan yetti nafari undan aziyat chekadi. Yetarlicha vaqt to‘shakda yotganiga qaramay, odamni kun davomida charchatishi mumkin bo‘lgan boshqa holatlarga, xususan, uyqu paytida nafas olishning buzilishi (shuningdek, obstruktiv uyqu apnoesi sindromi deb ham ataladi), narkolepsiya va bezovta oyoqlar sindromi kiradi.

O‘smirlar uzoq vaqt davomida kuchli charchoqni his qilishlari mumkin bo‘lgan yana bir kasallik bu surunkali charchoq sindromi (SCHS). Charchoqning bu turi shunchalik kuchliki, u kundalik hayotga ta’sir qiladi, kamida olti oy davom etadi va bosh og‘rig‘i, holsizlik yoki bo‘g‘imlardagi og‘riqlar kabi boshqa ko‘rinishlarni o‘z ichiga oladi. Bu juda kam uchraydigan kasallik bo‘lib, tez-tez charchashini tan oladigan o‘smirlarning atigi 2 foiziga ta’sir qiladi.

Virusli infeksiyalar odam tuzalgandan keyin ham paydo bo‘ladigan charchoqni keltirib chiqarishi mumkin. Masalan, virusdan keyingi charchoqda organizm virusli infeksiyadan xalos bo‘lganidan keyin ham kuch-quvvatdan qoladi. Infeksiyadan keyin charchoqning paydo bo‘lishining bevosita sabablari hali ham o‘rganilmoqda. Ko‘pchilik o‘smirlarda bu holat o‘z-o‘zidan o‘tib ketadi. Biroq, agar virusdan keyingi charchoq tuzalgandan keyin bir necha haftadan ortiq davom etsa, bu haqda shifokor bilan maslahatlashish kerak.

Charchoq boshqa infeksiyalarga ham sabab bo‘lishi mumkin. Masalan, kanalar tarqatadigan Laym kasalligi Yevropada eng ko‘p tarqalgan kasallik bo‘lib, minglab bolalar va o‘smirlarni zararlaydi. Kana juda mayda bo‘lganligi va uning chaqishi har doim ham toshma qoldirmasligi sababli, bunga e’tibor bermaslik juda oson. Ammo charchoq va holsizlik kasallik belgilaridan biri hisoblanadi.

Kuch-quvvatning pasayishi, ongning xiralashuvi, charchoq va holsizlikka boshqa salomatlik holatlari ham sabab bo‘lishi mumkin. Shunga ko‘ra, agar siz o‘smir farzandingiz bilan birgalikda uning uyqu, ovqatlanish va ruhiy holatini o‘zgartirishga muvaffaq bo‘lgan bo‘lsangiz-u, ammo u hali ham dam olish yetishmasligini his qilayotgan bo‘lsa, shifokor bilan maslahatlashishingiz lozim.