Bolalarda emotsional zo‘riqish belgilarini qanday aniqlash mumkin?

Bolalar stressli yoki noxush vaziyatlarga turlicha munosabat bildiradilar. His-tuyg‘ularni ifoda etish usuli esa ko‘p jihatdan madaniyat va tarbiyaga ham bog‘liq bo‘ladi. Masalan, ayrim jamiyatlarda kuchli his-tuyg‘ularni ochiq namoyon etish odatiy hol hisoblansa, boshqalarida aksincha bo‘lishi mumkin.

Emotsional zo‘riqishning ayrim belgilari yaqqol ko‘rinmasligi ham mumkin. Quyida turli yosh davrlari uchun xos bo‘lgan ayrim belgilar keltirilgan. Har bir bolada ular turlicha namoyon bo‘lishi mumkin.

Bilasizmi? Stress va inqiroz davrida bolalar kattalarning xatti-harakatlari va his-tuyg‘ularini kuzatib, o‘z hislarini qanday boshqarishni o‘rganadilar.

Bolalarning stressga odatiy reaksiyalari

Quyidagi reaksiyalarning aksariyati qisqa muddat davom etadi va stressli vaziyatga nisbatan tabiiy javob hisoblanadi. Agar bu holatlar uzoq vaqt saqlanib qolsa, mutaxassis yordamiga murojaat qilish tavsiya etiladi.

0–3 yosh

• ota-onasi yoki parvarish qilayotgan kattalarga odatdagidan ko‘proq yopishib olish;
• avvalgi rivojlanish bosqichlariga xos xatti-harakatlarning qayta paydo bo‘lishi;
• uyqu va ovqatlanish tartibining o‘zgarishi;
• tez-tez jahli chiqishi yoki injiqlik;
• haddan tashqari faollik;
• tez cho‘chib ketish;
• ko‘proq e'tibor talab qilish;
• tez-tez yig‘lash.

4–6 yosh

• kattalardan uzoqlashishni istamaslik;
• avvalgi yosh davriga xos xatti-harakatlarning qayta paydo bo‘lishi;
• uyqu va ovqatlanish tartibining o‘zgarishi;
• tez jahli chiqishi;
• diqqatni jamlash qobiliyatining pasayishi;
• haddan tashqari sustlik yoki aksincha ortiqcha faollik;
• o‘yinlarga qiziqishning kamayishi;
• o‘zini kattalar rolida tutishga urinish;
• gapirishni kamaytirish yoki umuman gapirmaslik;
• xavotir va bezovtalikning kuchayishi.

7–12 yosh

• o‘zini olib qolish;
• boshqalarning ahvoli haqida ortiqcha xavotirlanish;
• uyqu va ovqatlanish tartibining o‘zgarishi;
• qo‘rquv hissining kuchayishi;
• tez jahli chiqishi;
• tajovuzkor xatti-harakatlar;
• bezovtalik;
• xotira va diqqatning pasayishi;
• jismoniy shikoyatlar yoki psixosomatik belgilar;
• bir xil mavzuni qayta-qayta tilga olish yoki bir xil o‘yinni takrorlash;
• o‘zini aybdor his qilish yoki o‘zini ayblash.

13–17 yosh (o‘smirlar)

• chuqur qayg‘u hissi;
• boshqalar uchun ortiqcha xavotirlanish;
• aybdorlik yoki uyat hissi;
• bo‘ysunmaslik yoki qarshilik ko‘rsatishning kuchayishi;
• xavfli xatti-harakatlarga moyillik;
• tajovuzkorlik;
• o‘ziga zarar yetkazuvchi xatti-harakatlarga moyillik;
• umidsizlik hissi.

Barcha yosh guruhlari uchun xos jismoniy belgilar

Quyidagi belgilar stress bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, biroq ular ayrim jismoniy kasalliklarning alomati ham bo‘lishi mumkin. Shu sababli bolani shifokor ko‘rigidan o‘tkazish tavsiya etiladi:

• charchoq;
• ko‘krak qafasida og‘irlik hissi;
• nafas qisishi;
• og‘iz qurishi;
• mushaklar kuchsizligi;
• qorin og‘rig‘i;
• bosh aylanishi;
• titroq;
• bosh og‘rig‘i;
• tana bo‘ylab turli og‘riqlar.

Jiddiy stress reaksiyalari

Agar quyidagi belgilar uzoq vaqt davomida saqlanib qolsa yoki ko‘p vaqt davomida kuzatilsa, bolaga mutaxassis yordami kerak bo‘lishi mumkin:

• bola juda sokin va harakatsiz bo‘lib qolishi;
• boshqalardan yashirinishi yoki ulardan uzoqlashishi;
• atrofdagilarga javob bermasligi yoki gaplashmasligi;
• doimiy kuchli xavotir holati;
• titroq, bosh og‘rig‘i, ishtahaning yo‘qolishi yoki boshqa jismoniy shikoyatlar;
• tajovuzkorlik yoki boshqalarga zarar yetkazishga urinish;
• o‘zini yo‘qotib qo‘yish yoki vaziyatni anglay olmaslik.

Farzandingizning emotsional holatini muntazam kuzatib boring

COVID-19 pandemiyasi ko‘plab bolalar va kattalar uchun emotsional jihatdan murakkab davr bo‘ldi. Shu sababli farzandingizning o‘zini qanday his qilayotganiga muntazam e'tibor qaratish muhim.

Ba'zan buning uchun boladan shunchaki: "Bugun o‘zingni qanday his qilyapsan?" deb so‘rashning o‘zi kifoya qiladi.

Yana bir usul — boladan rasm chizishni so‘rash.

Rasm tayyor bo‘lgach, undan quyidagilarni so‘rashingiz mumkin:

• Rasmda nimalar tasvirlangan?
• Nega aynan shu ranglarni tanlading?
• Ushbu rasm senga nimani eslatadi?

Ba'zi bolalar o‘z his-tuyg‘ularini gapirishdan ko‘ra rasm orqali ifoda etishni osonroq deb biladilar. Boshqalari esa rasmni tushuntirishni istamasligi mumkin. Bu boradagi tanlovni bolaning o‘ziga qoldirish muhimdir.

Emotsional zo‘riqishni kamaytirishga yordam beradigan mashqlar

Quyidagi mashqlar bolaga stressni yengishga va his-tuyg‘ularini boshqarishning foydali usullarini o‘rganishga yordam berishi mumkin.

Bu mashqlar ota-onalar uchun ham foydali bo‘lishi mumkin, shu sababli ularni farzandingiz bilan birga bajarishingiz mumkin.

Qorin orqali nafas olish

Stress paytida odamlar ko‘pincha yuzaki nafas ola boshlaydilar va chuqur nafas olishni unutadilar.

Qorin orqali chuqur nafas olish esa organizmni tinchlantirishga va o‘pkaga ko‘proq kislorod yetib borishiga yordam beradi.

Qanday bajariladi?

• Qo‘lingizni qorningiz ustiga qo‘ying.
• Burun orqali 5 soniya davomida chuqur nafas oling.
• So‘ng og‘iz orqali 5 soniya davomida sekin nafas chiqaring.
• Mashqni besh marta takrorlang.

Bolaga shunday tushuntirishingiz mumkin:

"Nafas olayotganingda qoring xuddi shar kabi asta-sekin shishadi, nafas chiqarayotganingda esa shar ichidagi havo sekin chiqib ketadi."

Mening xavfsiz va osoyishta joyim

Ba'zan stressli vaziyatlarda bolaga xayolan tinch va xavfsiz joyni tasavvur qilish yordam beradi.

Qanday bajariladi?

• Qulay holatda o‘tiring yoki yoting.
• Ko‘zlaringizni yuming.
• Burun orqali sekin va chuqur nafas olib, og‘iz orqali chiqaring.
• Nafas olish ritmiga e'tibor qarating.

So‘ng bolaga quyidagi hikoyani tasavvur qilishni taklif qiling:

"Tasavvur qil, sen oppoq qumli dengiz sohilida turibsan. Erta tong. Atrof juda sokin. Quyosh asta-sekin chiqmoqda va uning iliq nurlari yuzingni isitmoqda. Oyoqlaring ostidagi qum yumshoq va iliq. Yengil shabada yuzingga tegmoqda. Osmon musaffo va moviy. Qushlar osmonda uchib yuribdi va sayramoqda. Bu yer xavfsiz va xotirjam. Sen bu yerga istagan paytingda, xayolingda qaytib kelishing mumkin. Endi yana nafasingga e'tibor qarat. Qo‘l va oyoq barmoqlaringni sekin qimirlat. Chuqur nafas ol va cho‘zil. Tayyor bo‘lganingda ko‘zlaringni och."

Xat yozish

Agar farzandingiz uzoq vaqt davomida do‘stlari yoki yaqinlari bilan uchrasha olmagan bo‘lsa, ularga xat yozish yoki rasm chizish unga o‘z his-tuyg‘ularini ifoda etishga yordam berishi mumkin.

Qanday bajariladi?

• Farzandingizdan uzoq vaqt ko‘rishmagan inson uchun xat yoki rasm tayyorlashni so‘rang.
• Undan quyidagilarni so‘rang:
  • Agar u hozir yoningda bo‘lganida unga nima degan bo‘larding?
  • Sen unda nimani ko‘proq qadrlaysan?
  • U haqidagi qaysi xotiralar seni tabassum qilishga undaydi?