Ένα Δίκτυο Φροντίδας για τους ασυνόδευτους ανηλίκους στην Ελλάδα

Ο Νίκος Αλεξίου είναι μέλος της Ομάδας Παιδικής Προστασίας της UNICEF στην Ελλάδα, εργαζόμενος ως Ειδικός Προστασίας του Παιδιού για την Επιτροπεία, αποσπασμένος στη Γενική Γραμματεία Ευάλωτων Πολιτών και Θεσμικής Προστασίας του Υπουργείου Μετανάστευσης & Ασύλου. Υποστηρίζει την ανάπτυξη και την εφαρμογή του Πλαισίου Παρακολούθησης & Αξιολόγησης του Εθνικού Συστήματος Επιτροπείας για ασυνόδευτα παιδιά.

Πρώτα απ' όλα! Τι είναι ένας ασυνόδευτος ανήλικος;

Σύμφωνα με το ευρωπαϊκό και το εθνικό δίκαιο, είναι το παιδί  που είναι είτε υπήκοος τρίτης χώρας είτε ανιθαγενές και φτάνει στην Ελλάδα μόνο του, χωρίς να συνοδεύεται από κάποιο άτομο που ασκεί τη γονική του μέριμνα ή επιμέλεια ή από ενήλικο συγγενή που ασκεί την πραγματική του φροντίδα. Στην τελευταία περίπτωση, το παιδί ονομάζεται χωρισμένο (καθώς δεν είναι με γονείς, αλλά με συγγενείς). Επιπλέον, σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία, τα παιδιά που απομακρύνονται από το οικογενειακό περιβάλλον για λόγους παιδικής προστασίας ενώ βρίσκονται στην Ελλάδα, θεωρούνται ασυνόδευτα.

Πόσα ασυνόδευτα παιδιά υπάρχουν στην Ελλάδα;

Στις αρχές Αυγούστου 2024, έχουμε περισσότερα από 2.000 ασυνόδευτα και χωρισμένα παιδιά σε όλη την Ελλάδα.

Πού διαμένουν;

Τα παιδιά αρχικά διαμένουν στα Κέντρα Υποδοχής & Ταυτοποίησης της χώρας, και στη συνέχεια γίνονται συγκεκριμένες επιλογές στέγασης ανάλογα με την ηλικία και την οικογενειακή κατάσταση των παιδιών. Μπορεί να τοποθετηθούν σε δομές μακροχρόνιας φιλοξενίας για ασυνόδευτα παιδιά, δηλαδή στα Κέντρα Φιλοξενίας και τα Εποπτευόμενα διαμερίσματα ημιαυτόνομης διαβίωσης (SIL) ή σε ανάδοχη φροντίδα. Εάν κάποια στιγμή εντοπιστούν σε επισφαλείς συνθήκες, τοποθετούνται σε επείγουσες δομές φιλοξενίας για ασυνόδευτα παιδιά και στη συνέχεια εντάσσονται στις μακροχρόνιες επιλογές στέγασης.

Ποια είναι η αρμόδια αρχή για την προστασία των ασυνόδευτων παιδιών στην Ελλάδα;

Η Γενική Γραμματεία Ευάλωτων Πολιτών και Θεσμικής Προστασίας. Ιδρύθηκε στο πλαίσιο του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου (ΥΜΑ) τον Ιούνιο του 2023, ως διάδοχη της Ειδικής Γραμματείας για την Προστασία Ασυνόδευτων Ανηλίκων, που ιδρύθηκε αρχικά τον Φεβρουάριο του 2020.

Η Γ. Γ. σχεδιάζει και αναπτύσσει ένα αποτελεσματικό πλαίσιο προστασίας για όλες τις ευάλωτες ομάδες του προσφυγικού και μεταναστευτικού πληθυσμού στη χώρα, και έχει ως στόχο την προστασία των ασυνόδευτων παιδιών μέσω:

α. της εφαρμογής Εθνικής Στρατηγικής για την Προστασία Ασυνόδευτων Ανηλίκων στην Ελλάδα,

β. της παροχής στέγασης και της εποπτείας της λειτουργίας των δομών φιλοξενίας για ασυνόδευτα παιδιά,

γ. της Επιτροπείας, της θεσμικής προστασίας των δικαιωμάτων και της διασφάλισης του βέλτιστου συμφέροντός τους, και

δ. της ενίσχυσης της κοινωνικής τους ενσωμάτωσης και της προώθησης της ευημερίας τους.

Τι ακριβώς είναι λοιπόν η Επιτροπεία;

Ο θεσμός που στοχεύει στην προστασία του βέλτιστου συμφέροντος και των δικαιωμάτων του ασυνόδευτου παιδιού μέσω της καθιέρωσης μιας οιονεί οικογενειακής σχέσης. Το φυσικό πρόσωπο που εξουσιοδοτείται να ενεργεί ως επίτροπος είναι ένας Εντεταλμένος Επιτροπείας (Ε. Επ), αλλά ας χρησιμοποιήσουμε τον όρο επίτροπος στο πλαίσιο αυτής της συζήτησης! Ο νόμος που ρυθμίζει την Επιτροπεία των ασυνόδευτων παιδιών (νόμος 4960/2022) είναι σε ισχύ από 01.01.2024, καθιερώνοντας για πρώτη φορά στην Ελλάδα ένα Εθνικό Σύστημα Επιτροπείας ασυνόδευτων παιδιών!

Υπάρχει εθνικό πρόγραμμα για την Επιτροπεία;

Ναι, για πρώτη φορά υπάρχει επίσης ένα Εθνικό Πρόγραμμα Επιτροπείας για να εξασφαλιστεί η ενιαία εφαρμογή του νομικού πλαισίου! Συγκεκριμένα, πρόκειται για ένα συγχρηματοδοτούμενο από την Ε.Ε. πρόγραμμα για την Επιτροπεία στο πλαίσιο του Ελληνικού Εθνικού Προγράμματος του Ταμείου Ασύλου Μετανάστευσης και Ένταξης, 2021-2027.

Η υλοποίηση του προγράμματος ξεκίνησε την 1η Ιανουαρίου 2024, με δύο ελληνικές ΜΚΟ, τη ΜΕΤΑδραση και την Praksis, ως φορείς υλοποίησης.

Αυτή τη στιγμή, 1.770 παιδιά υποστηρίζονται από 160 επίτροπους σε 25 τοποθεσίες στην Ελλάδα (αυτός ο αριθμός μεταφράζεται σε πάνω από το 80% των ασυνόδευτων ανηλίκων στη χώρα μας). Συνολικά, από την αρχή του έτους έως τώρα, πάνω από 2.500 παιδιά έχουν λάβει υπηρεσίες Επιτροπείας. Ο στόχος είναι σύντομα να υποστηριχθούν μέσω αυτού του εθνικού Προγράμματος όλα τα ασυνόδευτα και χωρισμένα παιδιά στην Ελλάδα.

Τι ακριβώς κάνει ένας επίτροπος;

Ο ρόλος του επιτρόπου είναι κύριος και καθοριστικός! Οι λειτουργίες της Επιτροπείας σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία είναι:

α) Η επιμέλεια ενός ασυνόδευτου παιδιού.

β) η εκπροσώπησή του σε θέματα προσωπικής κατάστασης,

γ) η συνδρομή του σε περιουσιακά θέματα.

Σε γενικές γραμμές, οι επίτροποι είναι εκεί για να εκπροσωπήσουν, να υπερασπιστούν τα δικαιώματα, να διευκολύνουν τη συμμετοχή και να διασφαλίσουν την ευημερία και το βέλτιστο συμφέρον των παιδιών. Βοηθούν στον καθορισμό μιας μακροπρόθεσμης και βιώσιμης λύσης για τα παιδιά και τα συνδέουν με τις απαραίτητες υπηρεσίες.

• Στο πλαίσιο αυτής της εντολής, ενεργούν ως σημεία αναφοράς για το παιδί και ταυτόχρονα συνεργάζονται με άλλους φορείς που εμπλέκονται στη φροντίδα του παιδιού, όπως το προσωπικό των Δομών Φιλοξενίας, ή γενικά στην υπόθεσή του, όπως οι υπηρεσίες Μετανάστευσης και Ασύλου.

Πιο συγκεκριμένα, ο επίτροπος υποστηρίζει τον ανήλικο σε διαδικασίες και υποθέσεις όπως:

• Αίτηση διεθνούς προστασίας.
• Οικογενειακή επανένωση.
• Εγγραφή και παρακολούθηση σχολικής εκπαίδευσης.
• Υπηρεσίες υγείας, από ιατρική εξέταση μέχρι νοσηλεία.
• Υπηρεσίες ψυχικής υγείας.
• Υποστήριξη θυμάτων βίας, εκμετάλλευσης ή διακρίσεων.
• Δικαστικές διαδικασίες.

Πώς ακριβώς παρέχει η UNICEF την τεχνική της υποστήριξη;

Σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία, προβλέπονται συγκεκριμένοι έλεγχοι για να διασφαλιστεί η ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών Επιτροπείας και η συμμόρφωση των επιτρόπων με τον νόμο και τις πρότυπες διαδικασίες. Η Μονάδα Θεσμικής Προστασίας της Γενικής Γραμματείας Ευάλωτων Πολιτών και Θεσμικής Προστασίας του Υ.Μ.Α. είναι η αρμόδια αρχή για την Επιτροπεία των ασυνόδευτων παιδιών και αυτή είναι η «επίτροπος» της εφαρμογής του Πλαισίου Προστασίας των ανηλίκων σε συνεργασία με τις εισαγγελικές αρχές.

Η UNICEF υποστήριξε τη Γενική Γραμματεία στην ανάπτυξη του Μηχανισμού Υποβολής Παραπόνων στο πλαίσιο της Επιτροπείας και του Πλαισίου Παρακολούθησης & Αξιολόγησης του προγράμματος Επιτροπείας, και αυτή τη στιγμή υποστηρίζει την εφαρμογή τους. Το έργο της υποστήριξης βασίζεται στο Άρθρο 19 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού (ΣΔΠ), που αφορά την προστασία των ανηλίκων από κάθε μορφή βίας. Έχουν ληφθεί υπόψη ειδικά κριτήρια σχεδιασμού για να έχουμε προσβάσιμες και προσαρμοσμένες στις ανάγκες και τις δυνατότητες των παιδιών διαδικασίες. Αναλυτικότερα:

Μηχανισμός Υποβολής Παραπόνων

Κάθε πτυχή του Μηχανισμού Υποβολής Παραπόνων είναι χτισμένη με βάση τις εξής αρχές:

• Προσβασιμότητα, έτσι ώστε η φωνή κάθε παιδιού ανεξαρτήτως νομικής κατάστασης, επιπέδου εκπαίδευσης ή αναγκών προσβασιμότητας να μπορεί να ακουστεί. Ο μηχανισμός παρέχει πολλαπλά κανάλια για την υποβολή παραπόνων, συμπεριλαμβανομένων διαδικτυακών, τηλεφωνικών, αλλά και δια ζώσης, ώστε να καλύψει διαφορετικές προτιμήσεις και ανάγκες.
• Ανταπόκριση, έτσι ώστε να υπάρχει γρήγορη αντίδραση τόσο στην αρχική παραλαβή του παραπόνου, όσο και στην επίλυσή του.
• Ενημέρωση προς το παιδί, με σαφείς, φιλικές προς τα παιδιά και ευέλικτες προβλέψεις.

Ιδιωτικότητα και εμπιστευτικότητα, με έμφαση στην πρόσβαση σε μια άμεση, εύκολη, απλή στη χρήση και, αν προτιμάται από το παιδί, ανώνυμη διαδικασία.

Πλαίσιο Παρακολούθησης & Αξιολόγησης

Το πλαίσιο αφορά τόσο τα εργαλεία, τους δείκτες, τα δεδομένα και τα γραφήματα όσο και τη δυνατότητα όλων των ενδιαφερομένων μερών, και ιδίως των παιδιών, να μας παρέχουν ανατροφοδότηση σχετικά με την ποιότητα των υπηρεσιών που παρέχονται από τους επίτροπους στο πλαίσιο του προγράμματος.

Οι δείκτες και τα δεδομένα είναι καθοριστικής σημασίας για την ακριβή συλλογή πληροφοριών, αλλά και την ερμηνεία των ευρημάτων, ώστε να εντοπίζονται συστηματικές ανάγκες και προκλήσεις, καθώς και πιθανές λύσεις. Η συλλογή δεδομένων επομένως είναι απαραίτητο στοιχείο για τη συνεχή βελτίωση του έργου.

Η παροχή ανατροφοδότησης από τα παιδιά, τους συνεργαζόμενους εταίρους (επίτροποι, συντονιστές επιτρόπων της ΜΕΤΑδρασης & της Praksis), τους συνεργάτες, όπως το προσωπικό των Δομών Φιλοξενίας, τα Γραφεία Εισαγγελιών, η Υπηρεσία Ασύλου και η Υπηρεσία Υποδοχής και Ταυτοποίησης σε όλη την Ελλάδα, έχει ως στόχο να:

• Δίνει πληροφορίες στη Γενική Γραμματεία σχετικά με τις ανάγκες στο πεδίο βάσει της διαθεσιμότητας των απαραίτητων υπηρεσιών προς τα παιδιά, των διαδικασιών που ισχύουν και των μέσων συνεργασίας μεταξύ των φορέων. Με αυτόν τον τρόπο, επιθυμούμε να υπάρχει διαρκής προσαρμογή του έργου, αλλά και αέναη ενίσχυση κι ενδυνάμωση των παιδιών.
• Να διαμορφώσει ένα περιβάλλον λογοδοσίας, διαφάνειας και εμπιστοσύνης μεταξύ όλων των φορέων που εμπλέκονται στην προστασία και διαχείριση των ασυνόδευτων παιδιών.