Երեխայակենտրոն բյուջետավորում

Պետական բյուջեն պետք է անդրադառնա բոլոր երեխաների բոլոր խնդիրներին

Ներառական դպրոցում մաթեմատիկայի դասաժամին աղջնակը գրում է գրատախտակին:
UNICEF Armenia/2018/Osipova

Իրավիճակը Հայաստանում

Երեխայի իրավունքների մասին կոնվենցիայի ներքո երեխաների իրավունքների իրացումը ոչ միայն իրավական ու բարոյական պատասխանատվություն է, այլ նաև ազդում է սոցիալ-տնտեսական քաղաքականության վրա, և, հետևաբար, տվյալ երկրի ֆինանսական միջոցների բաշխման վրա։ Բոլոր երեխաների՝ ներկա և ապագա սերունդների իրավունքները գերակայություն սահմանելը պետք է հանգեցնի համարժեք միջոցների հատկացման, որոնք կուղղվեն համապատասխան օրենսդրության ու քաղաքականության իրականացմանը, ինչպես նաև կերաշխավորեն այդ իրավունքներն ապահովելու նպատակով ստեղծված կառույցների գործունակությունն ու կարողությունները։ Եթե հատկացումները բավարար չեն, կենտրոնացված են ավելի բարվոք վիճակում գտնվող խմբերի վրա, կամ օգտագործվում են ոչ արդյունավետ, ապա բոլոր երեխաները, ինչպես աղջիկներն, այնպես էլ տղաները, և հատկապես ամենակարիքավորները, հնարավոր է՝ զրկվեն այնպիսի ծառայություններից ու ծրագրերից, որոնք նրանց օգնում են գոյատևել ու զարգանալ, կրթվել, զերծ լինել բռնությունից եւ շահագործումից, ապրել ապահով ու մաքուր միջավայրում եւ ունենալ հավասար եւ արդար հնարավորություններ։

Երբ յուրաքանչյուր երրորդ երեխա Հայաստանում ապրում է աղքատության մեջ, նրանց խոցելիության և զրկանքների կրճատմանն ուղղված արդյունավետ ու ծախսարդյունավետ քաղաքականության իրականացումը դառնում է է՛լ ավելի հրատապ է։

Երեխաների իրավունքների կոնվենցիայի 2013 թվականի Հայաստանի վերաբերյալ ամփոփիչ դիտարկումներում առանձնացվել էին հետևյալ մարտահրավերները՝ երկրում ապրող երեխաների համար հատկացվող ռեսուրսների եւ կառավարման գործում. ա) սոցիալական հատվածին բյուջետային հատկացումների զգալի նվազեցում, բ) բյուջետավորման գործընթացում երեխաների իրավունքների վրա հիմնված տեղեկությունների պակաս։ Մասնավորապես՝ 2018-2020 թվականների համար պետական բյուջեի հատկացումները երեխաների վրա ուղղակիորեն ներգործող առանցքային ոլորտներին՝ սոցիալական պաշտպանությանը, առողջապահությանը եւ կրթությանը, անբավարար են ու նվազում են։

 

Կարևոր է

Երեխաները մարզվում են ներառական դպրոցում ֆիզկուլտուրայի դասընթացի ժամանակ:

Հայաստանում երեխաներին ուղղված բյուջետային միջոցների հատկացման վերաբերյալ մի շարք խնդիրներից են՝ երեխաներին և անչափահասներին ուղղված ուղղակի և անուղղակի ծախսերին հետևելու հստակ մեխանիզմների բացակայությունը, երեխաներին առնչվող ծրագրերի ու բյուջետավորման միջև անբավարար կապերը, անարդյունավետ ծախսերը, թերի հաշվետվողականությունը և այլն։

Բուժքույրը խնամում է նորածին բալիկին:

Բյուջետային տվյալները չեն տարանջատվում ըստ սեռի և տարիքի և ոչ էլ ըստ աշխարհագրության ինչը բարդացնում է բյուջետային տվյալների հավասարության ու արդարացիության վերլուծությունը։ Հաճախ երեխաների վրա ուղղակի ազդեցություն ունեցող առանցքային սոցիալական ոլորտների բարեփոխումների ծախսերը չեն հաշվարկվում կամ դրանք չեն զուգորդվում պատշաճ ֆինանսական վերլուծությամբ:

Հայաստանի կառավարությունը մշտապես նախաձեռնել է պետական հատվածի տարբեր բարեփոխումներ, ներառյալ ապակենտրոնացումը և համայնքների խոշորացումը, ինչպես նաև հանրային ֆինանսների կառավարումը։ Ծրագրային բյուջետավորմանն անցնելու ընթացիկ բարեփոխումն ազդեցություն կունենա երեխաներին վերաբերող ծրագրերի ձեւակերպման ու դրանց համար բյուջետային միջոցների հատկացման վրա։ Այդուհանդերձ, երեխաներին ուղղված ներդրումները կամ տարիքային նկատառումները չեն ընդգրկվել ծրագրային բյուջետավորման մեթոդաբանության մեջ՝ բարդացնելով երեխաների համար միջոցների բաշխման համարժեքության, արդյունավետության և արդարացիության մշտադիտարկումն ու գնահատումը։

Չնայած, Հայաստանի Հանրապետությունում երեխայի պաշտպանության 2017-2021 թվականների ռազմավարությունը գործողությունների ծրագրով արտացոլված է Պետական բյուջեում, այնուամենայնիվ, այն համապարփակ չի անդրադառնում Հայաստանի բոլոր երեխաների բոլոր խնդիրներին: Այդ իսկ պատճառով լիարժեք չի արձանագրում երեխաներին ուղղվող բյուջետային միջոցները։

Կայուն զարգացման նպատակները հաղորդում են լրացուցիչ հրատապություն,  ստեղծում են հնարավորություններ, որպեսզի կառավարության և ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի՝ մանկական աղքատության և պետական ֆինանսավորման համակարգում տարվող աշխատանքներին ավելի մեծ թափ տրվեն: 

Պետական բյուջեի հատկացումները երեխաների վրա ուղղակիորեն ներգործող առանցքային ոլորտներին՝ սոցիալական պաշտպանությանը, առողջապահությանը և կրթությանը, անբավարար են ու նվազում են:

ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի աշխատանքը

Երեխայի իրավունքների մասին կոնվենցիայի ներքո ստանձնած պարտավորությունների իրականացումն ունի հստակ ֆինանսական հետևանքներ։ Չնայած երեխաների, ինչպես աղջիկների, այնպես էլ տղաների, խնամքը, օժանդակությունը և պաշտպանությունն ընդլայնելու անհրաժեշտությունն ամրագրված է ազգային օրենսդրության և միջազգային համաձայնագրերի մեջ, սակայն այս հանձնառությունները համապատասխան բյուջե ունեցող հիմնավոր ազգային ծրագրերի վերածելու մի գործընթաց պետք է լինի։ Պետական բյուջեում պետք է լինեն բավարար ֆինանսական միջոցներ՝ ապահովելու երեխաների բոլոր իրավունքների իրացումը, հատկապես՝ ամենախոցելի երեխաների։ Երեխաների վրա կենտրոնանալը կարևոր է, քանի որ, սովորաբար, նրանց  ձայնը լսելի չէ քաղաքականության մշակման և բյուջետավորման գործընթացներում։ ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի հայաստանյան գրասենյակը առանձնահատուկ դեր ունի, որպեսզի երաշխավորվի, որ պետական և տեղական բյուջեները պատշաճ արձագանքեն երեխաների իրավունքներին ու կարիքներին։ Ծրագրի բաղադրիչները ներառում են հետևյալը.

 

  • Վերջին շրջանում տեղայնացված մեթոդաբանության մշակում և Երեխաներին ուղղված պետական ծախսերի գնահատման (CPEM) վերլուծություն, որը երեխաներին ուղղված ուղղակի, անուղղակի եւ ընդլայնված ծախսերի համառոտ նկարագրությունն է եւ հնարավորություն է տալիս մեկնարկել երեխաներին նպատակաուղղված բյուջետավորման վերաբերյալ քննարկում։ Ավելին, ըստ տարիքի բյուջեների տարանջատման սատարում, մասնավորապես՝ գենդերային բյուջետավորման համատեքստում, որպեսզի վեր հանվեն երեխաներին վերաբերող հավասարության ու արդարության բացերը։
  • Քարոզչություն, որպեսզի ավելի մեծ ուշադրություն հատկացվի պետական և տեղական բյուջեների միջոցով երեխաների և անչափահասների համար բյուջետավորմանը և նրանց ուղղվող ներդրումներին, մասնավորապես ծրագրային բյուջետավորման բարեփոխումների շրջանակում։ Սա ներառում է ոչ միայն մեթոդաբանական ուղեցույցերի եւ գործնական խորհուրդների մշակում՝ երեխաների իրավունքները հաշվի առնելու նպատակով, այլև՝ սոցիալական ոլորտի առանցքային նախարարությունների կարողությունների զարգացում, ֆինանսների նախարարության հետ ռազմավարական գործընկերության հաստատում եւ համագործակցության ընդլայնում միջազգային ֆինանսական հաստատությունների և այլ դերակատարների հետ, որոնք ակտիվ են պետական ֆինանսների կառավարման ոլորտում։
  • Քարոզչություն հանուն ԵԻԿ Ամփոփիչ դիտարկումների, Ընդհանուր մեկնաբանություն թիվ 19-ի դրույթների իրականացման և ԿԶՆ-ներին հասնելու գործընթացի արագացման՝ առկա ֆինանսական միջոցների առավել արդյունավետ, հաշվետու և թափանցիկ ձևով օգտագործման միջոցով։
  • Ներդրումների արժանի առաջարկներն ու ծախսերը հաշվարկված մոդելների մշակում՝ երկրում ընթացող տարատեսակ բարեփոխումների շրջանակում՝ բարձրացնելու պետական ծախսերի արդյունավետությունն ու արդարացիությունը։ Օրինակ՝ Հայաստանի խոշորացված համայնքներում նախադպրոցական կրթական ծառայությունների վերջերս իրականացված «ծախս-օգուտ» վերլուծությունը, այլընտրանքային խնամքի ծառայությունների ծախսերի հաշվարկում, տարբեր ծառայությունների ներդրման համար ֆինանսական մոդելների մշակում։ Այս ուսումնասիրությունները աջակցում են սոցիալական ոլորտային նախարարություններին՝ Ֆինանսների նախարարության հետ իրենց բյուջետային ծրագրերը հիմնավորելիս։
Ներառական մանկապարտեզում աղջնակը՝ ձեռքին թվերով քարտեր բռնած:
UNICEF Armenia/2016/Pirozzi

Ազդեցություն

Երեխաներին ու դեռահասներին ուղղված ներդրումներ կատարելն ունի առանցքային նշանակություն, և դրա համար կա չորս ընդհանուր պատճառ։ 1-ին՝ ԵԻԿ-ով  սահմանված իրավական պարտավորությունը՝  երեխաների իրավունքների իրացման համար։ 2-րդ՝ մանկությունը հնարավորության մի եզակի պատուհան է, իսկ պատանեկությունը հնարավորությունների երկրորդ պատուհանն է։ Այսօր կայացված քաղաքական որոշումներն ու միջամտությունները որոշիչ են լինելու՝ արդյոք Հայաստանի երեխաներն ու դեռահասներն կարող են  հասնել իրենց ներուժի լիարժեք իրացմանն այսօր եւ ապագայում՝ որպես չափահասներ, թե՞ նրանց մնացել է վատթարացող անհավասարության, անարդարության ու մարգինալացման ապագան։ Վաղ մանկության տարիներին ստացածը կարող է բազմապատկվել դեռահասության տարիներին, մինչ կորուստները հնարավոր է մեղմել համապատասխան ներդրումների միջոցով։ 3-րդ՝ երեխաներին, ինչպես աղջիկներին, այնպես էլ տղաներին ուղղված ներդրումները երկրի ապագա զարգացման ներդրումներն են։

Մանկության տարիներին կատարվող նույնիսկ փոքր ներդրումները կարող են արդյունքներ ապահովել կյանքի ողջ ընթացքում՝ ոչ միայն անհատների, այլև հասարակությունների ու տնտեսությունների համար։

Վերջապես՝ երեխաներին ուղղված ներդրումները նպաստում են  արդար և ներառական հասարակությունների զարգացմանը՝ ավելի շատ մարդկանց հնարավորություն տալով արդյունավետ մասնակցել տնտեսական զարգացմանը։ Աղքատ երեխաներին ուղղվող ներդրումները օգնում են ստեղծել հավասար «խաղադաշտ»։ Բոլոր երեխաների համար պետք է հասանելի լինեն առողջապահական, կրթական և սնուցման էական ծառայությունները։ Այս ծառայությունները տրամադրելը թույլ կտա ապահովել ավելի լավ վճարվող աշխատատեղերի առավել հավասար հասանելիություն կյանքի հետագա տարիներին, ինչպես նաև բարելավել արտադրողականությունը և, ի վերջո, նպաստել տվյալ երկրի տնտեսական հեռանկարների բարելավմանը։

 

Հիմնական ուղղություններ

Տվյալների հավաքագրման թեմատիկ պատկեր

ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ն աջակցում է երեխաներին ուղղված բյուջետային ծախսերի վերաբերյալ տվյալների մշակմանը, քանի որ դրանք կարևոր են հավասարություն և արդարություն ապահովող քաղաքականության մշակման ու բյուջետային պլանավորման որոշումների կայացման համար։

Գրաֆիկի թեմատիկ պատկեր

ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը ջատագովում է, որպեսզի ՀՀ կառավարությանն ավելացնի ֆինանսական հատկացումները կրթությանը, առողջապահությանը և սոցիալական պաշտպանությանը, ինչպես նաև՝ եղած միջոցներն ավելի արդյունավետ օգտագործի:

Թեմատիկ պատկեր բյուջետավորում

Ծրագրային բյուջետավորման բարեփոխումներն իրականացնելիս հարկ է հաշվի առնել բյուջեների ազդեցությունները երեխաների վրա և դրանք հստակորեն ձևակերպել բյուջեներ մշակելիս.այս հարցում ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը տեխնիկական աջակցություն է տրամադրում:

Համայնքի թեմատիկ պատկեր_տուն մեջն ընտանիք պատկերված

ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը համայնքների համար մշակում է ծախսարդյունավետ մոդելներ եւ այլընտրանքներ, որպեսզի համայնքներն իրականացնեն երեխաներին վերաբերող իրենց առանցքային գործառույթները, օրինակ՝ նախադպրոցական կրթության կամ համայնքային մակարդակում ծառայությունների մատուցման ոլորտներում։