چگونه با فرزندان خود درباره فوت یکی از عزیزان صحبت کنیم

فوت عزیزان برای بزرگسالان دردناک و پیچیده است، اما برای کودکان، به‌ویژه زمانی که برای اولین بار با مفهوم فقدان مواجه می‌شوند، می‌تواند به اندازه زیادی گیج‌کننده و ناراحت‌کننده باشد. در این مقاله، راهکارهایی برای حمایت از کودکان در این شرایط و نکاتی که باید هنگام سوگواری از آن‌ها انتظار داشته باشید آورده شده است.

فقدان و سوگ چیست؟

فقدان و سوگ هر دو می‌توانند تأثیرات روانی قابل توجهی بر افراد داشته باشند. فقدان معمولاً با چیزی مرتبط است که ممکن است بازگردد و جای خالی آن پر شود، در حالی که سوگ اغلب به چیزی دائمی مانند جدایی (طلاق) یا فوت یک دوست یا عضو خانواده مربوط می‌شود. آنچه کنار آمدن با سوگ پس از مرگ را دشوار می‌کند، فرایند درک و پذیرش این واقعیت است که آن فرد هرگز بازنخواهد گشت.

کودکان چگونه سوگواری می‌کنند؟

واکنش کودکان به مرگ یکی از عزیزان بسته به سن و تجربیات قبلی آن‌ها متفاوت است. همه کودکان متفاوت هستند، و مثال‌های زیر درباره واکنش‌های مرتبط با سن می‌تواند برای کودکان با سن و توانایی ذهنی مختلف کاربرد داشته باشد:

• کودکان خردسال زیر ۵ سال معمولاً نمی‌دانند که مرگ دائمی است و ممکن است بپرسند که آیا فرد فوت‌شده بازمی‌گردد. آن‌ها ممکن است رفتارهایی مانند چسبیدن به مراقب خود یا رفتارهای پس‌رفت‌کننده مانند شب‌ادراری نشان دهند. این رفتارها رایج هستند و معمولاً پس از مدتی از بین می‌روند.
• کودکان بزرگ‌تر بین ۶ تا ۱۱ سال شروع به درک دائمی بودن مرگ می‌کنند (اگرچه برخی کودکان ۶ ساله هنوز با این مفهوم مشکل دارند) و ممکن است نگران مرگ سایر اعضای خانواده یا دوستان شوند. آن‌ها ممکن است سوالات بیشتری بپرسند و بخواهند بدانند چه اتفاقی افتاده است. سوگ خود را ممکن است از طریق خشم یا دردهای جسمی نشان دهند.
• نوجوانان از حدود ۱۲ سال به بالا می‌دانند که مرگ برگشت‌ناپذیر است و برای همه اتفاق می‌افتد، حتی برای خودشان. آن‌ها اغلب علاقه‌مند به درک علت اتفاقات هستند. واکنش‌های آن‌ها می‌تواند شامل بی‌تفاوتی، خشم، غم شدید و کاهش تمرکز باشد.

به یاد داشته باشید، هیچ روش "درستی" برای سوگواری وجود ندارد و هیچ مرحله خاصی برای بروز احساسات یا رفتارها نیست. واکنش کودکان به شدت تحت تأثیر سن، توانایی ذهنی، رابطه با فرد فوت‌شده، واکنش سایر اعضای خانواده و فرهنگ و جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنند قرار دارد.

چگونه به کودک خود بگوییم که یکی از عزیزانش فوت کرده است؟

مهم‌ترین نکته این است که حقیقت را پنهان نکنید و آن را به تأخیر نیندازید. طبیعی است که بخواهید از کودک خود محافظت کنید، اما بهتر است صادق باشید. گفتن حقیقت باعث افزایش اعتماد کودک به شما و کمک به کنار آمدن بهتر او با فقدان عزیزش می‌شود.

سعی کنید مکانی امن و آرام برای صحبت با کودک پیدا کنید و قبل از صحبت، فکر کنید که چه می‌خواهید بگویید. از کودک بخواهید کنار شما بنشیند. اگر کودک خردسال است و شیء یا اسباب‌بازی مورد علاقه‌ای دارد، اجازه دهید آن را همراه داشته باشد. آرام صحبت کنید و مکث‌های مکرر داشته باشید تا کودک فرصت درک داشته باشد و شما نیز بتوانید احساسات خود را کنترل کنید.

با همه کودکان صادق و همدل باشید، اما با کودکان خردسال بسیار واضح صحبت کنید و از استعاره‌ها استفاده نکنید. عباراتی مانند "ما کسی را از دست دادیم" ممکن است کودک را بیشتر گیج کند. روانشناس دکتر "لیزا دامور" توصیه می‌کند:
بهتر است بزرگ‌ترها با گرمی و محبت بگویند: "خبر بسیار ناراحت‌کننده‌ای دارم. پدربزرگت فوت کرده. یعنی بدنش دیگر کار نمی‌کند و ما دیگر او را نخواهیم دید." استفاده از زبان مستقیم ممکن است برای والدین سخت باشد، اما صداقت و شفافیت بسیار مهم است”

به کودکان زمان بدهید تا این اطلاعات را جذب و پردازش کنند. کودکان خردسال ممکن است طوری واکنش نشان دهند که انگار گوش نمی‌دهند. صبور باشید و منتظر توجه آن‌ها بمانید. همچنین آماده باشید که کودکان خردسال بارها و بارها همان سوالات را بپرسند، هم در همان لحظه و هم در روزها و هفته‌های آینده.

بررسی کنید که آیا کودک دچار "تفکر جادویی" شده است یا نه. برخی کودکان ممکن است نگران باشند که کاری کرده‌اند یا حرفی زده‌اند که باعث مرگ شده است. کودکان در هر سنی ممکن است احساس گناه کنند، بنابراین بررسی کنید که آیا احساس مسئولیت می‌کنند یا نه.

می‌توانید بپرسید: «آیا نگران هستی که پدر به خاطر چیزی که گفتی یا انجام دادی فوت کرده؟» سپس با زبان ساده توضیح دهید که چه اتفاقی افتاده و به او اطمینان دهید که مقصر نیست. مثلاً:
"تو هیچ کار اشتباهی نکردی. یک میکروب باعث شد پدر بیمار شود و نتواند نفس بکشد. او ممکن بود آن را هر جایی بگیرد. هیچ‌کس نمی‌توانست کاری کند و هیچ‌کس مقصر نبود."

آیا اشک ریختن جلوی کودک اشکالی دارد؟

کاملاً طبیعی و قابل قبول است که جلوی کودک ناراحتی خود را نشان دهید. سعی کنید خود را آماده کنید تا واکنش شما کودک را نترساند، اما صادق باشید. اگر ناراحت هستید و گریه می‌کنید، احساس خود را بیان کنید و به کودک اطمینان دهید که ابراز احساسات نه تنها مشکلی ندارد بلکه مفید است. این کار به کودک کمک می‌کند تا احساسات خود را بهتر بشناسد و ابراز کند.

چگونه به کودک کمک کنیم با سوگ کنار بیاید؟

سوگواری راهی مهم برای کنار آمدن با فقدان عزیزان است. مهم است که کودک به شکلی که مناسب و راحت است در این فرایند مشارکت داشته باشد. سوگواری به کودک کمک می‌کند تا مرگ عزیزش را بپذیرد، زندگی او را گرامی بدارد و خداحافظی کند.

راهی برای بزرگداشت و نشان دادن اهمیت آن فرد پیدا کنید. کودک می‌تواند نقاشی بکشد، شعری بخواند یا چیزی درباره آن فرد بنویسد یا آهنگی بخواند.

هر خانواده باورهای معنوی یا فرهنگی متفاوتی دارد. با توجه به فرهنگ و باورهای معنوی خود، و با مشورت با افراد با تجربه و دانا، درباره توضیح مرگ و راهکارهایی برای فراهم کردن آرامش برای شما و کودک تان، دانش و اعتماد به نفس خود را افزایش دهید.

چگونه از سلامت روان کودک پس از مرگ عزیز محافظت کنیم؟

در ادامه چند راه مهم برای کمک به کودک و محافظت از سلامت روان او آمده است:

• مراقبت محبت‌آمیز و منظم توسط والدین، بستگان یا مراقبی که کودک به او اعتماد دارد پیوسته ادامه یابد.
• نوزادان و کودکان خردسال از طریق تماس فیزیکی محبت‌آمیز، آواز خواندن، در آغوش گرفتن و تکان دادن احساس امنیت و عشق را تجربه می‌کنند.
• تا حد امکان، روال‌های روزمره و ساختار زندگی حفظ شود. سعی کنید برنامه روزانه منظمی داشته باشید شامل فعالیت‌هایی مانند نظافت، درس، ورزش و بازی.
• اگر کودک رفتارهای چالش‌برانگیز یا پس‌رفت‌کننده نشان داد، درک کنید که این روش او برای بیان احساساتی است که نمی‌تواند با کلمات بیان کند و او را تنبیه نکنید.
• اطمینان حاصل کنید که سایر کودکان در زندگی کودک از طریق معلمان یا والدین خود در جریان اتفاق قرار گرفته‌اند تا هنگام بازگشت کودک به مدرسه از او حمایت کنند.

به یاد داشته باشید که مراقبت از سلامت جسمی و روانی خودتان نیز بسیار مهم است. شما نیز در حال سوگواری هستید. حمایت از کودکان در حالی که خودتان با احساساتتان دست‌و‌پنجه نرم می‌کنید دشوار است، بنابراین بسیار مهم است که زمانی برای خودتان اختصاص دهید و از خود مراقبت کنید. اگر حالتان خوب نباشد، نمی‌توانید به کودکان کمک کنید. خواب کافی داشته باشید، تغذیه مناسب داشته باشید، ورزش کنید، زمانی برای آرامش (مثلاً گوش دادن به موسیقی) اختصاص دهید و فردی را داشته باشید که بتوانید برای حمایت عاطفی به او مراجعه کنید. از رفتارهای آسیب‌زا مانند مصرف سیگار خودداری کنید.

این مقاله برگرفته از «ارتباط با کودکان درباره مرگ و کمک به آن‌ها برای کنار آمدن با سوگ» از   (MHPSS Collaborative) است.