Bebekler ekrana değil, insana ihtiyaç duyar

Ekran başında çok fazla zaman geçirmenin dikkat süresinin kısalmasından empati yeteneğinin körelmesine kadar bebekler ve küçük çocuklar üzerinde çeşitli olumsuz etkilere yol açtığını biliyor muydunuz?

Brain Matters (Beyin Önemlidir) belgeselinin yönetmeni Carlota Nelson, ekran başında çok fazla vakit geçirmenin bebekler için neden zararlı olabileceği konusunda araştırmalar yapıyor. Aynı zamanda, çocukların ekran dışı deneyimlerden keyif almasını sağlamanın önemini vurguluyor.

Bebekler, küçük çocuklar ve ekran süresi

Teknoloji ve medya odaklı günümüz dünyasında pek çok ebeveyn, başka işlerle uğraşmak zorunda kaldıklarında küçük çocuklarını eğlendirmek ya da dikkatlerini dağıtmak için ekranlardan faydalanıyor. Bu yöntem de işe yarıyor. Ekranlar neredeyse başka hiçbir şeyin başaramayacağı şekilde çocukların dikkatini çekerek ebeveynlerin biraz nefes almasına imkan tanıyor. Peki ekranlar genç beyinleri nasıl etkiliyor ve çocuklar ekran karşısında ne kadar zaman geçirmeli?   

Ekranların bebeklerin beyinleri üzerinde nasıl bir etkiye neden olduğunu araştıran beyin bilimciler henüz tüm soruları yanıtlayabilmiş olmasa da, eldeki bilgiler ekran dışı deneyimler sunmanın önemini anlamalarında ebeveynlere yardımcı olacaktır. Çocuklar ancak bu şekilde öğrenebilir, sosyal ve bilişsel becerilerini geliştirebilir ve gelecekte daha sağlıklı ve mutlu bireyler haline gelebilirler.   

Bebeklerde öğrenme, en çok insan etkileşimi aracılığıyla gerçekleşiyor

Dünyanın önde gelen beyin bilimcilerinden biri olan Patricia Kuhl, her yıl 4.000'den fazla bebeğin katıldığı deneyler yürütüyor. Bilgisayarındaki çeşitli beyin görüntülerini işaret ederek, "Bir yaşından küçük bebeklerin makinelerden hiçbir şey öğrenemediğini keşfettik" diyor ve ekliyor: "Çocuklara sürükleyici videolar izletsek bile öğrenmedeki farkın olağanüstü olduğunu gördük. Gerçek bir insanın öğrettiklerini dahiyane şekilde kavradıklarını, bir makineden ise hiçbir şey öğrenemediklerini tespit ettik."

Belki de bu nedenle ilgili tavsiyesinde Dünya Sağlık Örgütü, 2 yaşından küçük bebeklerin kesinlikle ekrana maruz kalmaması, 2 ila 4 yaş aralığındaki çocukların da günde bir saatten fazla ekran karşısında vakit geçirmemesi gerektiğini ifade ediyor.

Ekranlar dikkat süresini kısaltıyor

Başarılı olabilmek için çocukların konsantre olmayı ve odaklanmayı öğrenmeleri gerekir. Bu yeti, çocukların beyinlerinin içinde bulundukları ortama daha duyarlı olduğu erken yaşlarda gelişmeye başlar. İnsan beyni gelişip büyüyebilmek için dış dünyadan gelen temel uyaranlara ihtiyaç duyar. Daha da önemlisi, bu uyaranları işleyebilmek için zaman gerekir. Hikâye kitaplarını yüksek sesle okumak çocuklara kelime, görüntü ve sesleri işlemeleri için zaman verirken, ekrandaki görüntü ve mesajları kesintisiz şekilde özümsemeye çalışmak dikkat süresini ve odaklanma becerilerini olumsuz yönde etkiler.

Ekranlar dürtüleri kontrol etme becerisini köreltiyor

Küçük çocukların biraz da can sıkıntısına ihtiyacı vardır. Sıkılmak onlara hayal kırıklığı ile başa çıkmayı ve dürtülerini kontrol etmeyi öğretir. Ekranlar vasıtasıyla sürekli uyarılmaları halinde küçük çocuklar kendi kendilerini meşgul etmeyi öğrenemez ve eğlenmek için başka insanlarla iletişim kurmayı unutur. Bu da çocukların sinirlenmesine neden olarak hayal güçlerini ve motivasyonlarını olumsuz yönde etkiler.

Ekranlar empati yeteneğini zedeliyor

Yapılan araştırmalar, ekran başında vakit geçirmenin küçük çocukların yüz ifadelerini anlama ve sosyal beceri edinme kabiliyetlerini olumsuz etkilediğini gösteriyor. Bu iki kabiliyetin, empatinin gelişmesinde hayati rol oynayan iki temel etmen olduğu düşünülüyor. Küçük çocukların sözel olmayan ipuçlarını anlamayı ve yorumlamayı yalnızca yüz yüze etkileşim aracılığıyla öğrenebildikleri belirtiliyor.

Harvard Üniversitesi'nde görev yapan ve ihmalin çocukların beyni üzerindeki etkilerini inceleyen nörobilimci Charles Nelson, "Bebekler konuşma becerilerini geliştirene kadar tüm iletişimleri sözsüz olarak gerçekleşir, dolayısıyla daha ziyade yüzlere bakmaya ve bu yüzlerden anlam çıkarmaya çalışırlar. Karşımdaki kişi yaptıklarımdan memnun mu, yoksa bana kızgın mı?" Çocuklar ile onlara bakım veren yetişkinler arasındaki bu iki yönlü etkileşim, beyin gelişimi için hayati önem taşıyor.

Ekrana maruz kalmak, bebeklerin çevrelerindeki insanların duygularını algılama ve kendi sinirlerini kontrol etme becerilerini köreltiyor. Aynı zamanda, çocukları oyun oynama ve diğer çocuklarla etkileşime geçme gibi beyin güçlerini arttırmaya yardımcı olacak faaliyetlerden de alıkoyuyor. Ancak belli durumlarda ekranlardan yararlanmanız gerekiyorsa, çocukların izlediği içeriklerin niteliğine mutlaka dikkat edin ve çocuklar ekrana bakarken onlarla etkileşim kurmaya özen gösterin. Bu erken yaşlarda ekran süresini kısıtlamak ve hatta çocukları tamamen ekranlardan uzak tutmak, ömür boyu süren faydalar sağlayacaktır.

Carlota Nelson, Brain Matters adlı belgeselin yazarı ve yönetmenidir. Brain Matters, çocuklarda erken dönem beyin gelişimini ele alan uzun metrajlı ve çığır açıcı bir belgeseldir. Belgeselin çekimlerine başlamadan önce Carlota, erken çocukluk gelişimi alanında kapsamlı bir araştırma yürütmüştür. Sekiz ay süren bu araştırma sürecinde dünyanın önde gelen sinirbilimcileri ve erken çocukluk gelişimi uzmanlarıyla çalışmıştır.