UNICEF: Okul çağındaki çocuklar ve gençlerde obezite, dünya genelinde ilk kez zayıflığın önüne geçti

New York, 10 Eylül 2025 – UNICEF bugün yayınlandığı yeni raporunda, obezitenin beslenme bozukluğunun en yaygın şekli olarak zayıflığı bu yıl geride bıraktığı, okul çağındaki her 10 çocuk ve ergenden birini, başka bir deyişle toplamda 180 milyon çocuğu etkileyerek hayatı tehdit eden hastalık riski oluşturduğu uyarısında bulundu. 

“Kârı Beslemek: Gıda Çevreleri Çocukları Nasıl Yüzüstü Bırakıyor?” başlıklı rapor, 190’dan fazla ülkede elde edilen verilere dayanarak, 5-19 yaş aralığındaki çocuklarda zayıflık oranının 2000 yılından bu yana yaklaşık yüzde 13’ten yüzde 9,2’ye düştüğünü, aynı süre zarfında ise obezite oranının yüzde 3’ten yüzde 9,4’e çıktığını ortaya koyuyor. Obezitenin, Sahraaltı Afrika ve Güney Afrika hariç tüm dünyada zayıflığın önünü geçtiği görülüyor. 

Araştırma sonuçlarına göre, Pasifik Adaları’ndaki birkaç ülke, 5-19 yaş aralığındaki çocuklar arasında tüm dünyada en yüksek obezite yaygınlığına sahip olup, bu oran Niue’de yüzde 38, Cook Adaları’nda yüzde 37 ve Nauru’da ise yüzde 33 olarak kaydedildi. Bu üç ülkedeki obezite oranının 2000 yılından bu yana iki katına çıkması, büyük ölçüde geleneksel beslenme alışkanlıklarından ucuz, enerji yoğun ve ithal gıdalara geçişten kaynaklanıyor.

Diğer yandan, obezite birçok yüksek gelirli ülkede yaygınlığını koruyor. Örneğin, Şili’de 5-19 yaş aralığındaki çocukların yüzde 27’si, Amerika Birleşik Devletleri’nde yüzde 21’i ve Birleşik Arap Emirlikleri’nden yüzde 21’i obezite ile yaşıyor.

UNICEF İcra Direktörü Catherine Russell, “Beslenme bozukluğu hakkında konuştuğumuzda, artık sadece zayıf çocuklardan bahsetmiyoruz. Obezite, çocukların sağlığı ve gelişimine etki eden, giderek büyüyen bir sorun olarak karşımıza çıkıyor. Aşırı işlenmiş gıdalar; beslenmenin çocukların büyümesi, bilişsel gelişimi ve zihinsel sağlığında kritik bir rol oynadığı bir dönemde, giderek meyve, sebze ve proteinlerin yerini alıyor,” dedi.

Zayıflık ve bodurluk gibi yetersiz beslenme formları düşük ve orta gelirli ülkelerin çoğunda beş yaşın altındaki çocuklar için önemli bir sorun olmaya devam ederken, okul çağındaki çocuklar ve ergenler arasında fazla kiloluluk ve obezite yaygınlığı artıyor. Mevcut en güncel verilere göre, dünya genelinde 5–19 yaş aralığındaki her beş çocuktan biri, yani toplamda 391 milyon çocuk, fazla kilolu ve bunların büyük bir kısmı obez olarak kabul ediliyor.

Yaşına, cinsiyetine ve boyuna göre sağlıklı kilonun üzerinde olan çocuklar fazla kilolu olarak değerlendirilir. Fazla kiloluluğun ciddi bir formu olan obezite, ilerleyen yaşlarda insülin direnci ve hipertansiyonun yanı sıra ilerleyen yaşlarda tip 2 diyabet, kalp ve damar hastalıkları ve bazı kanser türleri gibi hayati tehlike oluşturan hastalıklara yakalanma riskini artırır.

Raporda; şeker, rafine nişasta, tuz, sağlıksız yağlar ve katkı maddeleri oranı yüksek aşırı işlenmiş gıdaların ve fast food yiyeceklerin, çocukların beslenme alışkanlıklarını kişisel tercihlerden ziyade sağlıksız gıda çevreleri aracılığıyla şekillendirdiği uyarısında bulunuyor. Bu ürünler hem mağazalarda hem okullarda yaygınken, dijital pazarlama da gıda ve içecek sektörünün genç kitlelere güçlü bir şekilde ulaşmasına imkân sağlıyor.

Örneğin, geçen yıl UNICEF’in U-Report platformu aracılığıyla 170’ten fazla ülkeden 13-24 yaş aralığındaki 64.000 gence uyguladığı küresel ankette, katılımcıların yüzde 75’i şekerli içecek, atıştırmalık veya fast food reklamlarını önceki hafta gördüklerini hatırladıklarını, yüzde 60’ı ise bu reklamların bu tür yiyecekleri tüketme isteklerini artırdoğını ifade etti. Çatışmalardan etkilenen ülkelerde bile gençlerin yüzde 68'i bu reklamlara maruz kaldıklarını söyledi.

Ülkeler, çocukluk çağında fazla kiloluluk ve obeziteyi önlemeye yönelik adımlar atılmazsa, sağlık ve ekonomi alanında kalıcı etkilerle karşılaşabilir. Obeziteyle bağlantılı sağlık sorunları nedeniyle yalnızca Peru’da bile bu etkilerin maliyeti 210 milyar doları aşabilir. Fazla kiloluluk ve obezitenin küresel çapta ekonomik etkisinin 2035 yılına kadar yılda 4 trilyon doları aşması bekleniyor. 

Raporda, ayrıca, devletlerin bu konuda attığı olumlu adımlar vurgulanıyor. Örneğin, çocuk ve ergenlerde obezitenin yüksek oranda görüldüğü, çocukların günlük kalorilerinin yüzde 40’ını şekerli içecekler ve aşırı işlenmiş gıdaların oluşturduğu Meksika’da hükümet, yakın zamanda aşırı işlenmiş gıdaların ve tuz, şeker ile yağ oranı yüksek ürünlerin devlet okullarında satışını ve dağıtımını yasakladı. Bu adım, 34 milyondan fazla çocuk için gıda çevrelerini olumlu yönde etkiledi.

UNICEF, gıda çevrelerinin dönüştürülmesi ve çocukların sağlıklı beslenmeye erişiminin güvence altına alınması için hükümetlere, sivil toplum kuruluşlarına ve ortaklarına acilen aşağıdaki adımları atma çağrısında bulunuyor:

• Gıda etiketlemesi, gıda pazarlamasına yönelik kısıtlamalar, gıda vergi ve teşvikleri gibi önlemleri içeren kapsamlı ve bağlayıcı politikaları hayata geçirerek çocukların gıda çevrelerinin iyileştirilmesi; 
• Aileleri ve toplulukları, daha sağlıklı gıda çevreleri talep etme konusunda güçlendirecek sosyal ve davranış değişikliği girişimlerini yürürlüğe konması;
• Okullarda aşırı işlenmiş ve sağlıksız gıdaların satış veya dağıtımının yasaklanması ve okul ortamında gıda pazarlaması ile sponsorluk faaliyetlerinin engellenmesi; 
• Kamu politikası süreçlerini aşırı işlenmiş gıda sektörünün etkisinden koruyacak sağlam mekanizmaların kurulması;
• Gelir yoksulluğu ile mücadele etmek ve kırılgan ailelerin sağlıklı beslenmeye ulaşımını artırmak üzere sosyal koruma sistemlerinin güçlendirilmesi.

Russell, “Birçok ülkede hem bodurluğun hem obezitenin bir arada görüldüğü çift yönlü beslenme bozukluğu yüküyle karşı karşıyayız. Bu durum, özel ve hedefe yönelik müdahaleler gerektiriyor. Her çocuğun sağlıklı büyüme ve gelişimini destekleyecek besleyici ve uygun fiyatlı gıdaya erişiminin sağlanması gerekiyor. Ebeveynler ve bakıcıların çocukları için sağlıklı ve besleyici gıdalara ulaşmalarını kolaylaştıracak politikalara acilen ihtiyaç duyuyoruz,” dedi. 

#####

Editörler için notlar: 

190’dan fazla ülkeden elde edilen verilere dayanan 2025 Yılı Çocuk Beslenme Raporu; hane halkı anketleri, modelleme tahminleri, projeksiyonlar ve kamuoyu yoklamalarını içermektedir.

2000-2024 yılları arasında 5 yaş altı çocuklarda fazla kiloluluk, bodurluk ve zayıflığa ilişkin veriler, UNICEF/DSÖ/Dünya Bankası Çocuklarda Beslenme Bozukluğu Ortak Tahminleri’ne dayanmaktadır.

5-19 yaş aralığındaki çocuk ve ergenlere ilişkin fazla kiloluluk, obezite ve zayıflığa dair veriler; nüfus temelli anketler, idari veriler veya temsili örneklemlerde boy ve kilo ölçümü yapan çalışmalar kullanılarak modellenmiştir. Ülke düzeyindeki veriler 2000-2022 dönemini kapsamaktadır ve Bulaşıcı Olmayan Hastalıklar Risk Faktörü İş Birliği (NCD-RisC) tarafından koordine edilmektedir.

UNICEF, 5-19 yaş aralığıdaki çocuklarda obezitenin zayıflığı aşıp aşmadığını belirlemek amacıyla, 2010-2022 dönemindeki obezite ve zayıflık yaygınlığı eğilimlerine dayanarak 2022 ve sonrasına yönelik yaygınlık projeksiyonları yapmıştır. 

Fazla kiloluluk, obezite ve zayıflık kategorileri, vücut kitle indeksi esas alınarak tanımlanmaktadır. 5-19 yaş arası okul çağındaki çocuk ve ergenler söz konusu olduğunda; 

• Fazla kiloluluk, DSÖ referanslarına göre, vücut kitle indeksinin okul çağındaki çocuk ve ergenlerde ortalamanın 1 standart sapma üzerinde olması durumunda tanımlanır.
• Obezite, DSÖ referanslarına göre, vücut kitle indeksinin okul çağındaki çocuk ve ergenlerde medyanın 2 standart sapma üzerinde olması durumunda tanımlanır.
• Zayıflık, DSÖ referanslarına göre, vücut kitle indeksinin okul çağındaki çocuk ve ergenlerde medyanın 2 standart sapma altında olması durumunda tanımlanır.

Çocuklarda beslenme bozukluğunun yetersiz beslenme (bodurluk ve zayıflık), fazla kiloluluk/obezite ve gizli açıklı veya mikrobesin eksiklikleri olmak üzere üç boyutu vardır. 

Aşırı işlenmiş gıdalar; ağırlıklı olarak rafine bileşenler ve katkı maddelerinden üretilen, az miktarda veya hiç bütün gıda içermeyen endüstriyel olarak formüle edilmiş yiyecek ve içeceklerdir. Genellikle yüksek miktarda ilave şeker, rafine nişasta, tuz ve sağlıksız yağlar içeren bu ürünler, pazarlama, paketleme ve markalama yoluyla tüketiciye pratik, lezzetli ve cazip gelecek şekikde tasarlanır.