UNICEF en el Perú

UNICEF en el Perú

Quiénes Somos

Dónde Estamos

¿Cómo cumplimos nuestros objetivos?

Nuestras Oficinas

 

Perú Mama llaqtapi warmi irqikunapa, qhari irqikunapa, wayna sipaschakunapa tarikusqanmanta

© UNICEF/PERA09143

Perú Mama llaqtapiqa allin kawsaypas qullqiyuq kaypas mana llapa runamanchu chayan, chaytaqmi qhali kawsaypipas yachachinakuypipas ch’uya rikukun:

1996 watamanta 2000 watakama sapa 100,000 wachakuq warmimanta 185 wañusqa; kay wachakuspa wañuyqa sapa 100,000manta 400 kuraqmi anti llaqtakunapipas yunka llaqtakunapipas. Kay qhipa 10 watakunapi Ministerio saludpas UNICEFpas anchatam llamk’anku kay llakikuna pisiyananpaq,  kaqtaqmi allin kawsaytapas maskankupuni. Kay allin kawsaykuna taripanapaqqa sasapuniraqmi kachkan chay yunka llaqtakuna, chay llaqtakunapiqa sapa pachak wachakuq mamakunamantapas chayraq wachakusqa wawamantapas 25llayuqmi hampina wasikunapiqa qhawarisqa kanku, chichuraq kaspapas wachakuspapas.

Sapa 1,000 wawa kawsachkaq wachakusqamanta 34 wañun. 5 watanmanpas manaraq chayachkaspa wañuq wawakunaqa manam kikin yupayniyuqchu mama llaqtapipas suyukunapipas. Huch’uy irqichakunapaqqa ancha sasapunim kawsayqa, chayqa aswanraqmi 3,500 thatki chiri punakunapi tiyaq irqichakunapaq, kaqtaq chay yunka llaqtakunapi tiyaq irqichakunapaqpas. Chay llaqtakunapiqa mana ari rikukunchu Estadopa llamk’asqan. Chiriqa sapa kutim aswan imatapas waqllichin, chayraykutaqmi kimsa watallapi sapa pachakmanta 83 hampinapaq apaykachanakuna musuqmanta churana; chaytam Ministerio salud UNICEFnintin kunan qhipa watakuna tarisqaku.
 
Manaraq 2 watayuq sapa pachak wawamanta 32 yarqaymanta muchuypiña tarikunku; manaraq 5 watanman taripaspataq yaqa 26ña sapa pachakmanta yarqaymanta muchunku. Anti llaqtakunapa hawa llaqtankunapiqa sapa pachakmanta 40 yarqasqa tarikun, Chala llaqtakunapitaq sapa pachakmanta yaqa 12 wawakuna yarqaypi tarikunku. Kay llaqtakunapiqa chay anemia sutiyuq unquy aswan hap’ikun llapan América Latina llaqtakunamanta. Manaraq 5 watayuq wawakunataqa sapa pachakmanta yaqa 50ta hap’in; manaraq 2 watayuq wawakunatataq sapa pachakmanta 69ta chay mana allinqa ña hasut’inña. Kay hawa llaqtakunapiqa wakcha kawsay tarikun, kaqtaq kay llaqtakunaqa qunqarparisqa rikukun, chayraykutaqmi kay wawakunaqa mikhuymantapas, qhali kawsaymantapas kusisqa munasqa kaymantapas qunqarparisqa tarikunku. Kay wawakunaqa yaqa llapanmi wiñanankupaqpas allin kawsanankupaqpas ñit’isqataq mana allin qhawarisqataq kawsanku.

© UNICEF/PERA07216

Chay VIH-SIDA sutiyuq wañuchikuq unquywanqa aswan tarikun chay mana amachasqa runakuna, chay ukhupim tarikun warmi ranti churakuq qharikunapas (sapa pachakmanta yaqa 12 seropositividad), kaqtaq pampa warmikunapas. Chay seropositividad sutiyuq mana allin kayqa sapa pachak runamanta yaqa huk runapa kuskanmi kanman, chayqa 15 watayuqmanta 49 watayuqkama. Kay qhipariq chunka wata ukhupi kay wañuchikuq unquyqa aswan achka runatam hap’ichkan qharitapas warmitapas; chay unquchikuq virusqa warmikunapipas wawakunapipas yapakunpunim. Wakcha runakunapa hawa llaqtanqa ch’iqisqa tarikun, chayraykutaq ima allin willakuypas ancha sasawan chayan; wakin hawa llaqtakunamanqa karu kasqanrayku, runapa kawsayninrayku chay unquykunamanta willakuykunaqa mana chayanpaschu.

Kay Mama llaqtapiqa yachachinakuymi aswanqa llakichiwanchik. PISA (Programa de Evaluación Internacional de Estudiantes) sutiyuq yachaykunamanta tupunakuypim 2002 watapiraq, 41 Mama llaqtakunamanta kay Perú Mama llaqtanchikqa qhipallapiña tarikun. Anti llaqtakunapa hawa llaqtachankunapipas, yunka llaqtachakunapipas mana allin yachachiy chaskiyqa aswan llakikunapaqraqmi. Tukuypas yachachinakuy aswan allin kanantam mañakunchik, chayta aypaspam kikin gradollapi qhipaytapas (sapa pachak wawamanta 9mi kikin gradopi qhipachkan) yachay wasimanta ch’usaytapas (sapa pachak wawamanta 3m yachay wasita saqirparin) chaykunaqa primariapi. Hawa llaqtakunapiqa primer grado yachay wasimanta illayqa yaqa 20man aypan sapa pachak wawamanta, kikin segundo gradopi  qhipaytaq 20 kuraq sapa pachak wawakunamanta kachkan.

Sinchi muchuypi kawsaypas, tayta mamakunapa yachay wasiman pisi watalla risqanpas, iskay chunka wata chiqninakuypi kawsasqanchikpas allintam yanaparqun qhari wawakuna, warmi wawakuna, wayna sipaschakuna ima aswan muchuchiypiqa. Wawakunapa sunqun k’iriyqa (k’amispapas, maqaspapas, llumpay kayninta qichuspapas) kallanmi kikin wasipipas, yachay wasikunapipas, k’ikllukunapipas, maypipas. Sapa pachak tayta mamamanta 41si wawakunataqa maqanku. Sapa pachak warmi wawakunamanta yaqa 20 llumpay kaynin waqllisqa tarikun. Chaypiqa sapa 10manta 8llapas kikin wasipi tiyaqpas kikin ayllunpas. 11 watanmanta 14 watankama wiksayuq rikhuriq warmi wawakunamanta sapa 6 kikin ayllunpaq wawayuq, chayhinam warmi wawakunapa hatun llakin. Lima llaqtapipas,  huk hatun llaqtakunapipas warmi irqikunapa llumpay kaynin waqllichiyqa qullqimantataq, anchatataq yapakuchkan. Maypichus qhuyakunapi llamk’aypas, achkanpi chakrakuna ruraypas, munay rurasqakuna watukuqniyuqpipas kay mana allin kawsaykunaqa yapakuchkanpuni; kaqtaq karupi tarikuq Estadopa qunqasqan llaqtakunapipas; chay llaqtakunapiqa huchachakuypas mana kanchu. Registro civilkunapi mana qillqachispapas wawakunapa kaqnintaqa waqllichillanchiktaq (sapa watapi pachakmanta 28 paqriq wawakuna mana registrokunapi qillqasqachu qhipanku); manaraq watanpi llamk’anaman yaykunku iskay hunu irqikunapas, wayna sipaschakunapas; kaqtaq q’upakunapipas, qhuyakunapipas, k’ikllukunapi uskhakuspapas, qullqiyuqkunapa wasinpi llamk’achispapas, hawa llaqtakunapi llamk’achispas wawakunapa kallpanta qichunchik. Kaqtaq irqikunamantaqa qispisqa kayninta qichunchik (manaraq 18 watayuq yaqa 3,500 wawakunanam ima huchamantapas wichq’asqa tarikunku; sapa pachakmanta 70 huñunasqa wasikunapi tiyachisqa kanku, sapa pachakmanta 30taq ima huchamantapas wichq’asqa kachkanku)

 

 
unite for children