Tokony hamafisina ny fangaraharana ara-tetibola eto Madagasikara araka ny fanadihadihana momba ny fangaraharan’ny tetibolam-panjakana – ny toe-javatra ankehitriny mikasika ny covid -19 dia hahafahan’ny firenena manatsara ny fangaraharana ara-tetibola

Fanambarana iombonana

08 Jolay 2020
Open Budget Survey 2019 - Madagascar
UNICEF Madagascar/2020

Ny fangaraharahana ara-tetibola dia midika ho fahafahan’ny olompirenena mahazo antontam-baovao ara-potoana, mazava, ary mandavan-taona momba ny famolavolana sy ny fanatanterahana ary ny fanjohiana ny tetibolam-panjakana. Singa iray lehibe ao anatin’ny fametrahana haitondra matotra ary antoka ho an’ny fampandrosoana tsy miangatra, ahafahana miady amin’ny fahantrana amin’ny alalan’ny fampiasana mahomby sy tsara tantana ny fananam-panjakana, indrindra ho an'ireo vondrona marefo indrindra.

Tamin'ny taona 2019 i Madagasikara dia anisan’ireo firenena 117 izay nanatanterahana fanombatombanana ny fangaraharahana ara-tetibola, araka ny fenitra iraisam-pirenena mikasika fanadihadiana momba ny fangaraharan’ny tetibolam-panjakana (Open Budget Survey). Nahazo ny fanohanan'ny UNICEF izany ary ny valiny dia hita eto. Na izany aza, ilaina ny manamarika fa ny valin'ny fanadihadiana tamin'ny taona 2019 dia miorina amin'ny fepetra mandrakotra ny vanim-potoana 2017-2018, ka noho izany dia tsy ahitana ireo tombana mikasika ny vanim-potoana nanomboka ny faran'ny taona 2018. Amin'ny ankapobeny, ny vokatry ny fanombatombanana dia mampiseho fivoarana somary mifangaro eo anelanelan'ny taona 2017 sy 2018, izay mety hampidina be tokoa ny isa azon’i Madagasikara mandritra ny fanombatombanana amin’ny hoavy nohon’ny fivoaran’ny toe-drahararaha farany.

Ireto misy fehin-kevitra lehibe amin'ny fanadihadiana tamin'ny taona 2019:

  • Nihatsara kely ny famokarana antontan-mbaovao: 40/100 ho an’ny vanim-potoana 2017-2018, raha toa ka 36/100 tamin'ny taona 2015-2016;
  • Nihemotra kosa ny fandraisana anjaran'ny vahoaka sy ny olom-pirenena amin'ny fizotran’ny asa mikasika ny tetibolam-panjakana: 6/100 ho an'ny vanim-potoana 2017-2018 raha oharina amin'ny taona 2015-2016 izay voatombana ho 9/100;
  • Nihatsara kosa ny fanarahamaso sy fanjohiana ataon’ireo Andrimpanjakana miandriakitra izany  satria 35/100 izany ho an'ny vanim-potoana 2017-2018 raha to aka 28/100 tamin'ny taona 2015-2016. 

Raha ny fivoatran’ny raharaha sy fanapahan-kevitra ary ny fomba fiasa toa mifanohitra amin’ny mangarahara tsikaritra tato ho ato anefa dia ahiana hitotongana ambany dia ambany io naoty efa marefo azon’i Madagasikara io amin’ny fanadihadiana manaraka. Ny fametrahana ny lalàna momba ny tetibolam-panjakana nasiam-panitsiana 2019 sy ny lalàna fototra momba ny tetibolam-panjakana 2020 tamin’ny alalàn’ny « didy hitsivolana », ny fahatarana matetika sy miverimberina amin’ny fametrahana sy ny famoahana ny volavolan-dalàna momba ny tetibola dia tsy  ahafahafana manao fandalinana matotra, manakana ny fandraisan’ny olomboafidy ao amin’ny Parlemanta ny andraikiny, mamparefo ny fifandanjàm-pahefana eo amin’ny rafim-pitondrana ary manakana ny adihevitra momba ireo voasoritra ao amin’ny volavolan-dalàna momba ny tetibola alohan’ny handaniana azy.   

Tsara ho marihina anefa fa ankoatry ny fanamafisana ny fifampitokisana eo amin’ny mpiara-misalahy amin’ny teitibolam-panjakana, ny fisian’ny mangarahara eo amin’ny tetibolam-panjakana dia hampitombo ny enti-manana ary hampahomby kokoa ny fandaniana ny vola ka hisy vokatsoa azon’ny mponina indrindra ho an’ny vondron’olona marefo. Noho izany dia ilaina ny fahazoan’ny mpiantsehatra rehatra indrindra ny firaisamonimpirenena ireo antontam-pahalalàna momba ny volam-panjakana, indrindra ireo mahakasika ny fandoavam-bola eo anivon’ny Tahirimbolam-panjakana mba ahafahana manazava ny antonantony sy fiantraikany amin’ny olompirenena ary koa mitondra ny heviny amin’ny adihevitra aterak’izany.

Ireto ary misy torohevitra azo ampiharina amin’ny hoavy, nalaina avy tamin'ny tatitra mikasika ny fanadihadiana momba ny fangaraharan’ny tetibolam-panjakana (Open Budget Survey 2019) :

  • Famoahana ny taratasy mamaritra ny tetibola (Lettre de cadrage budgétaire) fara fahatarany iray volana mialoha ny ny famoahana ny tetibolam-panjakana lasitra 2021. Izany hoe ny septambra 2020 raha toa ka octobre 2020 no havoaka ny tetibolam-panjakana lasitra 2021;
  • Fanampiana fanazavana amin’ny antsipiriany mikasika ny hetra miditra sy ny vola miditra hafa tsy avy amin’ny hetra ary ny risika mifandraika amin’ny hetra, ao anatin’ny volavolan-dalàna mifehy ny tetibolam-panjakana 2021;
  • Famoahana ny tetibolam-panjakana amin’ny fomba tsotra mora azon’ny olom-pirenena (Budget des Citoyens) amin’ny fotoana mitovy amin’ny fivoahan’ny tetibolam-panjakana lasitra (Loi de Finances Initiale) na ny tetibolam-panjakana nasiam-panitsiana (Loi de Finances Rectificative);
  • Fanomezana fanazavana misimisy kokoa momba ny hetra miditra sy ny vola hafa miditra tsy avy amin’ny hetra, ao anatin’ny fanombanana ny fampiharana ny tetibolam-panjakana ho an’ny telovolana fahatelo sy fahefatra 2020. Tsiahivina etoana fa efa tokony havoaka koa ireo tatitra momba ny fanatanterahana ny tetibolam-panjakana tamin’ny telovolana fahatelo sy fahefatra 2019, ary ko any tatitra momba ny telovolana voalohany sy faharoa 2020
  • Fampitahana ny vola miditra sy mivoaka mihoatra amin’ireo telovolana samihafa tamin’ny taon-dasa, ao anatin’ny fanombanana ny fampiharana ny tetibolam-panjakana ho an’ny telovolana fahatelo sy fahefatra 2020. Araka ny voalaza etsy ambony dia tokony havoaka ko any tatItra momba ny taona 2019;
  • Fanolorana fanazavana amin’ny antsipiriany momba ny vola miditra (avy amin’ny hetra sy ivelan’ny hetra) ary ny politika momba ny tetibolam-panjakana, ao anatin’ny tatitra ara-bola taona 2019 izay tokony ho vonona farafahatarany amin’ny Desambra 2020 hoavy izao ;
  • Famoahana ny tatitra ara-bola 2018 amin'ity taona 2020 ity (tokony ho tamin'ny Jona 2020 no natao). Tsy maintsy ampidirina ao anatin’ny tatitra ara-bola ny fanazavana mikasika ireo tahirim-bola ivelan’ny tetibolam-panjakana. Fanampin’izany, ny fahefana mpanatanteraka dia tokony manao tatitra ampahibemaso momba ireo fepetra noraisiny manoloana ireo fanamarihana avy amin’ny tatitra ara-bola. Farany, ny Fitsarana ara-bolam-panjakana na ny Antenimieram-pirenena dia tokony hamoaka tatitra mikasika ireo fepetra noraisin’ny fahefana mpanatanteraka manoloana ireo torohevitra momba ny kaonty.

Na dia tsy tafiditra tao anatin’ny fanadihadiana momba ny fangaraharan’ny tetibolam-panjakana (Open Budget Survey) kosa aza ireto torohevitra manaraka ireto, dia zaraina ihany noho izao toe-draharaha-pirenena mihatrika ny COVID-19 izao sy ho fanatsarana ny fangaharaharana ara-tetibola :

  • Famoahana ny rakitra mamaritra ny teti-bola sy ny fanatanterahana izany teti-bola izany, tonga hatramin’ny dingana fandoavam-bola, amin’ny fomba misokatra ho an’ny daholobe (en version open data) ;
  • Famoahana ny rakitra momba ny fanatanterahana ny teti-bola (budget d’exécution) , amin’ny fomba misokatra ho an’ny daholobe, (en version open data) ;
  • Famoahana amin’nay antsipirihany ny tatitra momba ny programma fampiasam-bolampanjakana (Programme d’Investissement Public (PIP)) ao anatin’ny tatitra momba ny fandaniambolam-panjakana ;
  • Fanatsarana sy fanajana ny fisokajiana ny tetibolam-panjakana (Travailler sur la nomenclature budgétaire et son respect).

Ny fampandehanana ny vavahadin-tserasera momba ny fangaraharana ara-tetibola (http://www.dgfag.mg/transparence/web/) dia efa fomba fanao tsara sahady izay tokony omen'ny olom-pirenena lanja. Toy izany koa ny mahakasika ny Tetibola ho an'ny Daholobe (Budget des Citoyens) sy ny tatitra ho an’ny olom-pirenena (Compte Rendu aux Citoyens) izay antenaina fa hahazoana hevitra avy amin’ireo olom-pirenena ireo ary fifanakalozana ahitam-bokatsoa.

Ny toe-draharaha ankehitriny nohon’ny COVID-19 dia manome an'i Madagasikara fahafahana hanatsara ny fangaraharàna ara-tetibola amin'ny alàlan'ny famolavolana drafitr’asa iray hanatsarana ny fangaraharàna, miaraka amin'ny fanohanana ara-teknika avy amin’ireo mpiaramiombon’antoka ara-teknika sy ara-bola. Ny fampiharana ireo tolo-kevitra voatanisa etsy ambony dia mendrika ny ho tafiditra ao anatin’ny drafitr’asa anatin’ny fotoana fohy, ka tokony ho tohanan’ireo mpiaramiombon’antoka.


Ho an’ny fotoana lavitr’ezaka, fepetra hafa no afaka ampidirina ao anatin’ny paikadin'ny fanavaozana mikasika ny volam-panjakana. Ny fanjakana kosa dia afaka mampiroborobo ny fifampiresahana amin'ny alàlan'ny fampandraisana anjara misimisy kokoa ny fahefana mpanao lalàna sy ny fiarahamonim-pirenena. Ilaina koa ny fampiharana ny didy hitsivolana 2019-2136 nivoaka tamin’ny 26 desambra 2019 izay mamaritra ny fahazoana mijery amin’ny fomba tsotra misokatra ho an’ny daholobe (sous fomat open data) ny rakitra momba ny fananterahana ny fampidiram-bola sy fandaniambola, Ilaina ny fizarana vaovao amin’ny alalàn’ny aterineto izay misokatra ho an’ny daholobe mba hanamorana ny fahazoan’ny fiarahamonim-pirenena izany vaovao izany ary hamporisihana ny fandraisana anjaran'ny olom-pirenena.


Noho izany dia mamporisika sy manentana ireo tomponandrakim-panjakana isan-ambaratongany mba hametraka ny fangaraharahan’ny tetibola amin’ny fomba fiasa sy fitantanana mba ho tombontsoan’ny firenena sy ny vahoaka 

 

 

Fifandraisana

Timothy James Irwin
Tompon'andraikitry ny serasera
UNICEF Madagascar
Fanja Saholiarisoa
Sampana Serasera sy haino aman-jery
UNICEF Madagascar

Momba ny UNICEF

Miasa amin'ny toerana sarotra indrindra eto ambonin’ny tany ny UNICEF mba hanatonana ireo ankizy sy tanora marefo indrindra - ary miaro ny zon'ny ankizy rehetra manerana izao tontolo izao.

Araho koa ny kaonty @UNICEFMada amin'ny  TwitterFacebook et Instagram