Học cách sống chung với lũ
Mưa xối xả khi chiếc xe của UNICEF tiến vào thị trấn của huyện Thanh Bình ở vùng trung tâm Đồng bằng sông Cửu Long, miền Nam Việt nam. Một nhóm gồm thành viên đến từ UNICEF Phần lan, bao gồm Đại sứ thiện chí - Jorma Uotinen, một biên đạo múa lẫy lừng và một đạo diễn lễ hội, đến thăm Việt nam lần đầu tiên. Lúc đó là vào tháng Tám và là mùa mưa. Thời điểm của mùa lũ cũng đang đến rất nhanh. Vùng nước xoáy màu vàng phù sa của sông Cửu Long thường được người ta qua lại bằng phà. Con phà của chúng tôi lèn chặt với người địa phương cùng với xe máy của họ trên đường đến chợ cùng với các sản phẩm. Đồng bằng sông Cửu Long giàu có và màu mỡ và được biết tới như là một "vựa lúa" của Việt nam. Hơn một nửa đồng bằng đang được canh tác, sản xuất đủ thóc gạo nuôi sống cho cả đất nước. Dừa, mía, hoa quả và cá cũng rất nhiều. Sông Cửu Long, chính bản thân nó là một trong những dòng sông lớn nhất trên thế giới, bắt nguồn từ vùng cao nguyên Tây Tạng và chảy qua quãng đường dài 4.500 km qua Trung quốc, Miến điện, Lào, Thái lan, Cam pu chia và cuối cùng là Việt nam trước khi đổ ra biển Đông. Khi con phà đậu ở cù lao Tây, giữa sông Cửu Long, có những ngôi nhà tranh mảnh khảnh, nằm trên cao với những cột tre để tránh nước lũ dâng lên, rải rác trên đôi bờ đầy bùn của dòng sông. Trong những năm gần đây, lũ lụt đã gây tử vong cho hàng trăm người và buộc hàng ngàn người phải dời bỏ nơi cư trú đi sơ tán, thường là trong một quãng thời gian dài cho đến khi nước lũ hạ xuống. Trong mùa lũ nghiêm trọng vào năm 2000, 2001 và 2002 có 1.683 người đã chết trong đó có 72% là trẻ em dưới 16 tuổi. Với một tỷ lệ tử vong cao của trẻ em như thế, UNICEF đã đưa ra một chiến lược phòng ngừa lũ lụt khẩn cấp kéo dài liên tục cho các tỉnh vùng Đồng bằng sông Cửu Long và nhóm nhân viên từ Phần lan đã mong muốn được thăm một vài dự án. Sau khi vượt qua một quãng đường ngắn từ bến phà, chúng tôi tới xã Tân Huệ và vào một ngôi nhà gỗ. Ở cổng vào có vài chục đôi giày bé xíu. Có tiếng đọc đồng thanh bằng tiếng Việt "Một cộng một bằng hai; hai cộng hai bằng bốn ...", tiếng của khoảng 20 đứa trẻ. Đây là một trong 11 trung tâm chăm sóc ban ngày của xã. Hàng ngày từ 7.00 sáng đến tận 4.40 chiều, có đến 25 trẻ em tuổi từ 2 đến 5 đến trung tâm giữ trẻ này. Có hai phụ nữ người địa phương chăm sóc trẻ, dạy trò chơi và bài hát và những bài toán đơn giản cũng như nấu cho bọn trẻ bữa ăn trưa. Vào mùa lũ, những trung tâm như vậy thật cần thiết. Một trong những lý do cơ bản cho tỷ lệ đuối nước cao của trẻ em là việc chúng được để ở nhà mà không có ai trông coi trong khi bố mẹ đi làm xa nhà để kiếm tìm thực phẩm và thu nhập. UNICEF đã cung cấp hỗ trợ cho những trung tâm chăm sóc ban ngày khẩn cấp này trong 3 năm qua. Các bộ công cụ dùng cho phòng chống lũ và nâng cao nhận thức, đồ chơi và các trò chơi và tập huấn cho giáo viên cũng đã được cung cấp. Các trung tâm đã chứng tỏ rất phổ biến đến nỗi rất nhiều trung tâm vẫn còn tiếp tục hoạt động ngoài mùa lũ. Sự có mặt của các trung tâm này đã được thừa nhận là một trong những đóng góp cơ bản cho việc giảm số lượng trẻ em bị đuối nước từ 300 vào năm 2001 xuống còn 148 trong năm 2002. Bọn trẻ có vẻ ngạc nhên khi Jorma trình diễn một vài bài hát truyền thống của Phần lan nhưng sự ngại ngùng của chúng đã sớm biến mất và những bài hát Việt nam và Phần lan được hát lần lượt thay nhau. Các thông điệp đặc biệt được ghi hình lại để dành cho một buổi hòa nhạc gây quỹ của UNICEF sẽ được tổ chức ở Kupio - miền Bắc Phần lan vào dịp cuối năm. Cách trung tâm chăm sóc ban ngày vài trăm mét, có 10 phụ nữ tụ tập trong một hội trường mở quay mặt ra phố. Ngồi trên một các chiếu cói màu sắc rực rỡ, Hiền, một phụ nữ hăng hái độ tuổi giữa 30 đang thảo luận về việc kế toán và chi trả các khoản vay nợ. Chị là chủ tịch của một chương trình sáng tạo vay tín dụng vi mô nhằm để giúp đỡ phụ nữ cần phục hồi từ tác động của lũ cũng như khuyến khích họ giữ con tiếp tục đi học ở trường. Cho tới nay, tại các tỉnh vùng đồng bằng An Giang và Đồng Tháp, có hơn 800 phụ nữ đã được chương trình này giúp đỡ. Hiền và các đồng nghiệp của mình rất nghèo. Hầu hết mọi người làm nghề đánh bắt cá, nuôi heo và gia súc, trồng lúa, may quần áo, chữa xe đạp hoặc bán rau ở chợ địa phương để kiếm sống. Ngày trước, lũ hàng năm đã bắt buộc nhiều người trong số họ phải vay tiền với lãi suất cao chỉ để cố gắng trang trải miếng cơm manh áo. Phần nhiều là con cái của họ phải bỏ học. Trong nhóm của Hiền, có 10 trẻ đã phải bỏ học. Trong kế hoạch vi tín dụng, phụ nữ được phép vay từ ngân hàng một triệu đồng (khoảng 60 USD). Điều kiện cho khoản vay này là con cái của họ phải đi học trở lại và tiếp tục đi học ở trường. Cho đến nay, kết quả rất tuyệt vời. Số trẻ em tiếp tục đi học lên tới 95%. Hơn nữa, lòng tự trọng cũng như lòng tin của phụ nữ đã được tăng lên rất đáng kể: "Tôi có một con được chăm sóc ở tung tâm giữ trẻ và tôi dùng tiền để hàng nghề nuôi cá để có thêm thu nhập" Chị Hồng ngồi bên cạnh chị Hiền nói. Những cuộc họp được tổ chức hàng tháng và không chỉ có bàn về các vấn đề tài chính mà còn có các thông tin về phòng chống lũ lụt, làm thế nào để canh tác tốt hơn, làm cách nào tốt nhất để giữ con em mình đến trường và vấn đề buôn bán trẻ em. An Giang có biên giới với Cam-pu-chia và nạn buôn lậu đang là một vấn đề bức xúc. Phụ nữ được khuyến khích tiết kiệm hàng tháng nhưng nếu ai có trở ngại trong việc trả tiền vay nợ, những người khác sẽ giúp đỡ trên tình thần tập thể thực sự. Nhóm của chị Hiền đã trả nợ hoàn toàn khoản vay 1 triệu đồng và giờ đây họ đã vay một khỏan 2 triệu nữa cho hai năm tới. "Chúng tôi muốn vay nữa và muốn mở rộng nhóm này lên. Rất nhiều phụ nữ khác trong làng muốn tham gia cùng chúng tôi," chị Hiền nói với chúng tôi khi màn đêm bắt đầu buông xuống. Sáng hôm sau chúng tôi thăm trụ sở Ủy ban Nhân dân huyện Tân Châu và gặp gỡ ông phó Chủ tịch Dung, người phụ trách vấn đề theo dõi lũ lụt. Cho đến nay, tin tức về lũ lụt không đến nỗi xấu lắm "Mực nước là một mét thấp hơn so với cùng thời gian này năm ngoái và nếu có không có cơn bão lớn nào ở Trung quốc, Lào và Cam-pu-chia, mùa lũ cũng không nghiêm trọng lắm," ông Dung báo cáo. Tuy nhiên, khi chúng tôi nhấm nháp vị đắng của trà Việt nam, chúng tôi có thể nhìn thấy dòng nước cuồn cuộn đầy phù sa của sông Cửu Long chảy qua con đường và rõ ràng là không có chỗ cho một sự thỏa mãn nào trong việc này. Ông Dung thu xếp cho chúng tôi đi ngược dòng nước đến thăm những ngôi làng mà chỉ có thể tiếp cận bằng đường thủy và bị lũ lụt hàng năm. Chúng tôi muốn đi thăm một trong số 7 con thuyền y tế của UNICEF đã được cung cấp để hỗ trợ cho những trung tâm Y tế huyện bị lũ lụt nặng kể từ năm 2000. Chúng tôi lèn chặt trong con thuyền máy cao tốc, tương phản rõ rệt với giao thông đường thủy lúc bình thường hay gặp ở sông Cửu Long, và trong vòng nửa tiếng đồng hồ, chúng tôi rẽ vào một nhánh sông hẹp. Những căn lều gỗ nhỏ bé bám vào bờ của con sông đầy bùn đất. Những tấm lưới cá to lớn lơ lửng trên mặt sông, sẵn sàng bủa xuống nước để bắt bất kỳ con cá nào quanh quẩn nơi đó. Không lâu sau, chúng tôi có thể thấy một chiếc xuồng lớn màu trắng với dấu hiệu màu xanh của UNICEF. Nó được thả neo ở xã Phú Lộc và có khoảng vài chục người cả nam, nữ và trẻ em thuộc đủ mọi lứa tuổi đang xếp hàng dưới ánh nắng thiêu đốt. Đó là lần đầu tiên phòng khám bệnh di động này đến với xã. Một động cơ được nâng cấp đã làm cho con xuồng giờ đây có thể đi đến phần này của con sông. Trong thời gian mùa lũ, những con thuyền như vậy có thể đến với các xã hàng tuần và có thể nhiều lần hơn khi khẩn cấp. Trong thời kỳ không có lũ lụt, con xuồng cung cấp các dịch vụ y tế cho những người sống ở các vùng nghèo và vùng sâu. Người dân của xã Phú Lộc đã không có tiếp cận với các dịch vụ y tế có chất lượng nên việc thuyền của UNICEF đến với họ đã được chào đón với nhiều mong đợi. Trên bờ, Muôn đang chờ đợi một cách kiên nhẫn cùng với đứa con đầu lòng là Lâm vừa mới được 8 tháng tuổi. Trông nó bụ bẫm và vui vẻ nhưng Muôn thì lại lo lắng về một con mắt bị nhiễm khuẩn và nó bị tiêu chảy. "Đây là lần đầu tiên có bác sĩ và con thuyền đến làng và tôi hơi lo lắng về Lâm. Chồng tôi là một người đánh bắt cá và tôi trồng lúa nhưng làng chúng tôi bị ngập lụt hàng năm. Trong thời gian này chúng tôi sơ tán đến những nơi cao hơn.” Xuôi dòng từ xã Phú Lộc là một nơi sơ tán mà Muôn và gia đình đã đến. Trong huyện Tân Châu, có 26 nơi sơ tán có thể dành cho 3.000 hộ gia đình. Lúc đầu những nơi này chỉ được sử dụng vào những lúc khẩn cấp. Tuy nhiên vì lũ lụt trở nên thường xuyên hơn nên chính phủ thúc giục mọi người hãy ở trên những khu này và bắt đầu gọi chúng là những khu tái định cư. Để khuyến khích mọi người ở lại, chính phủ cung cấp cho mỗi gia đình một nền đất và một khung nhà. Khoản này trị giá 17 triệu đồng (khoảng 1.000 USD) và có thể trả trong vòng 10 năm. Liệu đây có phải là giải pháp lâu dài có tính khả thi nhất hay không đối với các cộng động dễ bị thảm họa vẫn còn đang được đánh giá và có một vấn đề nêu lên là một số người đang bị ép buộc phải ở lại những nơi này. Mặt khác, nếu những địa điểm này được quy hoạch cẩn thận và được cung cấp các dịch vụ, chúng có thể là một lựa chọn bền vững. Trước mắt, có một nhu cầu khẩn cấp cho nước sạch cơ bản và các dịch vụ vệ sinh, với dưới một phần ba các cộng đồng có tiếp cận được với nước sạch. Dem là một phụ nữ góa bụa và đã ở nơi sơ tán của của xã Long An gần một năm nay. Nhà của chị vẫn còn rất sơ sài. Tường bằng tre mây đan lại, sàn nhà bằng đất, mặc dù Dem đã trồng một ít cây và hoa để làm cho lối vào nhà được sáng sủa hơn. Dem cố kiếm tiền bằng việc buôn bán đồ đồng nát. Tuy nhiên, đứa con gái lớn nhất vừa mới sinh con gái và cô ta đang ở nhà để chăm sóc con mình. Cô ta cố gắng mở một quầy hàng nhỏ trong nhà của mình để bán bánh quy và một ít đồ lặt vặt khác nhưng rõ ràng đây chỉ là một kinh doanh rất nhỏ bé. Con gái của chị làm trong nhà máy lụa. Hai người con gái, Kim Loan và Thanh Phong, tuổi 13 và 15 đã không còn đi học nữa và làm lao động thủ công cho những công việc không thường xuyên. Duy Phương lên 7 tuổi vẫn còn đi học. Toàn bộ thu nhập của gia đình là khoảng 20.000 đồng một ngày (khoảng 1.5 USD). Họ không đủ tiền để dùng điện và phải thắp bằng dầu hỏa nhưng họ được dùng nước từ một hệ thống nước mới được xây dựng. "Tôi rất vui được ở đây vì ít nhất giờ đây tôi còn có một ngôi nhà, nhưng tôi phải cố gắng hết mình để có công việc thường xuyên để giúp đỡ gia đình tôi. Tuy nhiên, tôi vẫn lo về việc phải trả tiền nợ cho ngôi nhà", chị Dem nói. Đến lúc kết thúc chuyến đi. Chúng tôi trèo lên con xuồng cao tốc cho chuyến đi cuối cùng trên dòng sông Cửu Long trươc khi quay trở lại Thành phố Hồ Chí Minh. Trên đầu chúng tôi, trời đã tối sầm và đe dọa có một cơn giông khác vì người dân vùng Cửu Long đã chuẩn bị cho một mùa lũ khác.
|
