Situación del país

Contexto

Situación de la niñez

Primera Infancia (Desde la concepción-5 años)

Niñez (6 a 11 años)

Adolescencia (12 a 17 años)

Educación primaria

 

Wayna sipascha t’aqacha

© UNICEF/PERA10735

Asikunamanpas rikch’achun, waynachakunapas sipaschakunapas irqikunaraqsi kankuman, chaytam Irqikunapa Kaqninmanta Rimanakuypi yuyaychakamunku (Convención sobre los Derechos del Niño: CDN). Chay rimanakuypim “llapan runaqa maraq 18 watanman chayachkaspaqa” irqiraqmi nispa nimunku.
 
Imapas ruruchiypaq, warmiyuq qhariyuq kanapaq, llaqta kamachikuypi puriykachanapaq puquysi sipaschapas waynachapas kayqa. Sipaschakunapas waynachakunapas mana kikinchu kanku, aswanpas watankuraykulla (12 watanmanta 18 watankama) chay t’aqapi rakisqa kanku, paykunaqa manataq ima kawsasqankuwanpas, masichankunapa kawsasqanwanpas, munanakuywanpas, kusikuywanpas, pukllaykunawanpas, takiykunawanpas, ima qhawaywanpas, yachayninwanpas, kawsayninwanpas hunt’asqachu kankuman; paykunaqa hukniraqta imatapas qhawankupas yuyaychakunkupas.
 
Perú Mama llaqtapi sipaschachakunapas waynachakunapas hukniraq kawsayniyuq kanku. Kaypim qhawarisunchik mayhina paykunapa kasqankuta:

Hayk’am kanku
Kay Perú Mama llaqtapiqa, 12 watanmanta 18 watankamaqa wayna sipaschakunaqa 3,600,000si kankuman, chaytaqsi llapan runamanta sapa pachakmanta 13si kankuman. Chay llapan wayna sipas kasqankumantaqa sapa pachakmanta yaqa 51si qhari, yaqa 49taqsi warmi kankuman.

Maypitaq tiyanku
2003 watapi, kay Perú Mama llaqtapiqa, sapa pachakmanta yaqa 74 wayna sipaskuna hatun llaqtakunapi tiyarqanku, sapa pachakmanta yaqa 26 wayna sipaskunataq hawa llaqtachakunapi tiyarqanku.
 
Hayk’a wayna sipastaq wakchari
Hawa llaqtachakunapiqa sapa pachakmanta 74 wayna sipasmi wakcha kanku, hatun llaqtakunapitaq sapa pachak wayna sipasmanta yaqa 40 wakcha kanku. Wayna sipaskunaqa wakcha kawsaymanpuni paqarimunku, kaqtaq qhawarparisqa kaymanpas, paykunamanqa allin kawsay manapuni chayanchu.

© UNICEF/PERA11768

Hayk’ataq yachay wasikunapi yachamunku
2003 watapiqa, 2 hunu, 300 waranqa wayna sipaschakunalla secundariaman yaykurqanku, chayqa llapan primaria tukuq wayna sipaschakunamanta kuskallan. Hawa llaqtakunapi tiyaq wayna sipaskunapaqqa secundariaman yaykuyqa ancha sasa, chayraykutaq paykunaqa sapa pachakmanta 50lla yachay wasiman rinku (hatun llaqtakunapiqa sapa pachakmanta 80 wayna sipas secundariaman rin). Llapan wakcha wayna sipaschakunamantaqa, sapa pachakmanta 42lla secundariamanqa yaykunku, kayqa hatun llaki; qullqiyuq, qhapaq wayna sipaskunaqa, sapa pachakmanta 13lla secundariamanqa mana rinkuchu.

Hayk’ataq llamk’anku
Sapa pachak wayna sipaschamanta 33mi imallapipas llamk’ankuña, chayqa 12 watanmanta 18 watankama.  Kaykunamantaqa kuskanmi llamk’apakuntaq kaqtaq yachay wasimanpas rinkutaq imallapas aswan yachaq. Kay Perú Mama llaqtapa hawa llaqtachankunapiqa, sapa pachakmanta 40 irqikunantin wayna sipaskunantinsi chakra ruraypi uywa michiypi llamk’anku, chayraykutaqsi yachayninkupas pisitaq mana chanintaq. Kaykunamantaqa sapa pachakmanta 49 wayna sipaskunas manaña chay kasqanku gradopaqchu watankupas, paykunaqa huk, iskay wata kuraqsi kankuman. Hinallataqsi, sapa pachak hukpa wasinkunapi llamk’aq sipaschakunas (yupayninqa mana tariy tai) yachay wasimanqa mana rinkuchu; paykunaqa sapa mit’apis (semana) 57 uras llamk’anku.

Hayk’ataq sunqu k’irisqapas yawarnin ch’unqasqapas
Kay Perú Mama llaqtanchikpi kunan qhipa tapunakuypis yachakun: sapa pachak qhari warmi irqichakunamantas 49 tayta mamanpa maqasqan tarikun. Tayta mamakunapa maqakuynintaqa kikin wawakunas “allinmi” imakuna yachanaykupaqpas, allin purinaykupaqpas nispa ninku. Kaqtaqsi sapa chunkamanta pusaq wawakunas kikin ayllunpa waqllichisqan tarikun; kaqtaqsi 11 watanmanta 14 watankama chichuyachisqa sipaschakunas sapa chunkamanta suqtas kikin ayllunpa rurasqanpas, hukkunapa waqllichisqanpas.
 
Hayk’ataq taytapas mamapas
Yachay wasiman mana riq sipaschakunaqa tawa kuti kuraq chichu rikhurin (sapa pachakmanta 37) secundariaman riq sipaskunawan tupanachisqaqa. Loreto yunka suyupim kay hatun llaki tarikun: sapa pachak sipaschakunamantas 26 ña wawayuqña kanku. Anti llaqtakunapiqa sapa pachak sipaschakunamanta 15si ña wawayuqña kanku, chala llaqtakunapiqa sapa pachak sipaschakunamanta yaqa 9si wawayuqña kanku. Runaqa mana llapanchu kaqkama rikusqa, hukkunaqa allin rikusqa, hukkunataq mana: wakcha kaypas yunka llaqtakunapi paqariypas hucha qunqarisqa kanapaq, chayraykum hukkunaqa mana runatahinachu qhawarinku.
 
VIH-SIDA unquy
Kay wañuchikuq unquywanqa 17,054 runas kanman, chaykunamantaqa 826si irqikuna wakin, hukkunataqsi wayna sipaschakuna kankuman. Chay 826mantaqa 430si wayna sipaschakuna 15 watanmanta 19 watankama kankuman (299 qharikuna, 131taq warmikuna). Kay Mama llaqtanchikpiqa Loreto suyus 4 ñiqinpi tarikun, Piura suyus 5 ñiqinpi kachkan, La Libertad suyus 6 ñiqinpi tarikun, Lambayeque suyutaqsi 9 ñiqinpi tarikunman. Perú Mama llaqtapiqa sapa pachak wayna sipasmanta 75si musuq unquyniyuq kankuman.
 
Hayk’ataq qispisqa kawsayninta chinkachin
Poder Judicialmi kay yupayta willakun: 2004 watapi ayriwa killakama llapan Mama llaqtanchikpi 1,309 wayna sipaskuna huchakuqkunapa wasinpi wichq’asqa tarikurqan. Kaykunamantaqa 885lla ña huchachasqaña tarikusqa, 424taq tumpasqamanta wichq’asqaraq kachkanku. Chaykunaqa llakim.

 

 
unite for children