Situación del país

Contexto

Situación de la niñez

Primera Infancia (Desde la concepción-5 años)

Niñez (6 a 11 años)

Adolescencia (12 a 17 años)

Educación primaria

 

Qallariy watakuna t’aqacha

© UNICEF/PERA10599

Runa kaynin allin taripananpaqqa irqi kayninmanta allin uywasqam. Kay watakunapim wawapa ñutqhunqa (mamanpa wiksanpi paqarisqanmanta kimsa watankama) wiñantaq utqayllataq puqun, chayraykutaqmi wawaqa rimanqapas, yuyaychakunqapas, llakikunqapas kusikunqapas, hukkunatapas munaqa. Kay pachapi paqarisqanmantapacha allin uywasqa wawakunaqa, mana wañuyllamantachu qispinku, aswanpas imapipas paykunaqa allinpuni kanqaku, kaqtaq kawsaspaqa calilla kusisqalla kanqaku. Kay allin kayqa pisi unquptinku, allin yanapasqa qhalilla wiñaptinku ima.
 
Qhari irqikunapas warmi irqikunapas kay kawsay pachapi allin qallarinankupaqqa wiñayninkupipas puquyninkupipas allinpuni kananku. Allin wiñaynintaqa wawapa llasa kayninpi, hatun kayninpi rikukun, puquynintaqmi yuyay hap’ikuyninpi, ñutqhunpas huk ukhunkunapas qhalilla llamk’ayninmi. Wawakunaqa mamanpa mikhusqanmanhina, paqarimuspa llasayninmanhina, ñuñusqanmanhina, mikhusqanmanhina wiñanpas puqunpas.

Wawapa mamanpa mikhusqan
1 thatkiy 45 thatkiychamanta aswan pisi sayayninman tukuq mamakunaqa manchanas kanman wiksankupi wawa uywaypaqqa. Chay mamakunapa wawa uywana ukhunsi mana allintachu wiñanmanpas puqunmanpas wawa uywanapaq chayrayku tumpan manchakunapaq. 2000 watapim ENDES kayhinata willakamun: Kay Perú Mama llaqtapis sapa pachakmanta 13 warmikuna 15 watayuqmanta 49 watayuqkamas pisi sayayniyuq kanku. Llaqtakunapiqa pisi sayayniyuq warmikunaqa sapa pachakmanta 11si kankuman, hawa llaqtakunapitaqsi sapa pachak pisi sayayniyuq warmikunaqa 18 kankuman.
 
Kikin ENDESllataqmi 2000 watapi kayhinata willakamun: sapa pachakmanta 39 chichu warmikunas wakcha yawarniyuq kankuman, kaqtaqsi sapa pachakmanta 40 wawan ñuñuchiq warmikunas wakcha yawarniyuq kallankumantaq. Wakcha yawarniyuq chichu warmiqa yawar unquywanmi wañuyta atin,  manaraq wachakuchkaspapas wachakuspañapas. Wakcha yawarniyuq warmipa sullunpa ñutqhunpas waqllisqa kanman, wiñayninpipas qhiparinman, chaykunaraykutaq kuyuriyninpas, yuyaychakuyninpas, munakuyninpas qhiparillanmantaq.

© UNICEF/PERA10727

Paqarispa llasaynin
Huk wawaqa 2,500 aqnullapas llasananpunin; chay llasayman mana aypaptinqa  pisi llasayniyuq wawa ninchik. Chay wawaqa pisita ari wiñan mamanpa wawa uywanan ukhupi. Pisi llasayniyuq paqariq wawaqa wañuynin patapim tarikun, kaqtaq paykunamanqa ima unquypas wawa kayninpipas machuña kayninpipas k’askakunpuni. Kay Perú Mama llaqtapiqa sapa pachak wakcha warmikunam pisi llasayniyuq wawakunata wachakunku (Chaytam willakamun UNICEF-INEI Estado de la niñez en el Perú)

Wawa ñuñuchiy
Chayraq paqariq wawakuna suqta killankama mamanpa ñuñuchisqanqa ancha allinpunis, 2 watankamataqsi ñuñuchichkanalla ichaqa huk mikhuykunatawan mikhuchispa; chayhina wawa uywaytam Organización Mundial de la Salud huñusqapas, UNICEF huñusqapas sapa kutipuni yuyaychakamun, chaysi kanman aswan allin wawa uywayqa. Mamapa ñuñunmanqa manas ima mikhuypas aypanmanchu. Mama ñuñunqa hunt’asqa mikhuytapunis apamun, kaqtaqsi ñuñuqa wawakunata hap’inpuni, unquykunamantapas amachallantaq. 2000 watapi ENDESmi kayhinata willakamun: sapa pachak wawamanta 73si mamankullata ñuñurqanku tawa killankukama, sapa pachakmanta 57taqsi 4 killakamapas 5 killakamapas. 2004 watamanta 2005 watakamas sapa pachak wawamantas yaqa 71 wawakunas mamallankuta ñuñurqanku 4 killankukama; sapa pachak wawamanta yaqa 65si ñuñusqaku suqta killankuman taripanankupaq.

Wawapa mikhusqan
Kay Perú Mama llaqtapiqa, kay qhipa watakunapi 5 watanman manaraq chayaq irqichakunaqa yarqaypipuniraq ari kachkanku, chay llakitaqa manaraq llallichkanchikchu. Kikin ENDESmi kayhinata willakun: 2004 watamanta 2005 watakama Perú Mama llaqtapiqa sapa pachakmanta 24 kuraq wawakunaraqmi yarqaypi uywasqa tarikun, hawa llaqtakunapiqa sapa pachak irqikunamanta 39si yarqaypi uywasqaraq tarikun, chayqa manaraq pichqa watayuq irqikuna. Wawakunaqa manaraq 5 watanman aypachkaspa wakcha yawarniyuqña kachkanku, chayqa mikhusqankupi “hierro” sutiyuq mikhuna pisisqanrayku. Chay wakcha yawarniyuq unquyqa sapa pachakmanta 46 kuraq manaraq 5 watanman aypaq wawakunapi tarikusqa, hawa llaqtakunapiqa sapa pachak wawamanta yaqa 53 chay unquyniyuqña kasqa. (ENDES continua 2004- 2005).

 

 
unite for children