Situación del país

Contexto

Situación de la niñez

Primera Infancia (Desde la concepción-5 años)

Niñez (6 a 11 años)

Adolescencia (12 a 17 años)

Educación primaria

25 años de Convención sobre los Derechos del Niño

 

Warmakunapa wiñayninku (chunka iskayniyuq watankumanta, chunka qanchisniyuq watankukama)

adolescentes
© UNICEF Perú/L. Bonacini

Sinchi sasachakuymi achka warmallaraq sipaskuna wiksayuq kaptinku. ENDES (Encuesta Demográfica y de Salud Familiar) 2011nisqanman hinaqa, chunka pichqayuq watankumanta chunka isqunniyuq watankukama, warmallaraq sipaskunamantam, 12,5% huk kutillapas wiksayuq karqakuña. Aswan achka primariayuq warmallaraq sipaskunam wachakunkuña (33,9 %), Yunkapi tiyaqkunam (25,3 %), “quintil inferior de riqueza” nisqapi kaqkunam (22,4 %) hinallataqmi campupi tiyaqkuna (19,7 %). Aswan pisillam lima metropolitanapi tiyaqkuna (8,3 %), educación superiorniyuq kaqkunam(8.6%), “quintil superior de riqueza” nisqapi kaqkunam( 2,5 %).

Perú suyunchikmi VIH/ SIDA unquyta kallpawan amachayta munan. Chayllaraqmi SIDA unquyniyuqta tarirqaku 1,983 watapi. Kimsa chunka hukniyuq punchaw diciembre killa 2,010 watakamaqa, ñam riqsisqaña karqaku iskay chunka pusaqniyuq waranqa tawa pachak tawa chunka pichqayuq SIDAwan unquqkuna; hinallataqmi notificasqaña kanku tawa chunka pichqayuq waranqa pusaq pachak qanchis chunka suqtayuq unquqkuna. 2,040 watakamaqa pachak waranqa runakunas “inmunodeficiencia humana” viruswan kanqaku.

Programa Conjunto de las Naciones Unidas sobre el VIH/SIDA – ONUSIDA nisqanman hinaqa, 16,0% unquqkunas manaraq aypankuchu chunka pichqayuq watankuman, hinallataqsi sapa wata suyunchikpi nacimunku tawa pachak pichqa chunka warmi qari wawakuna VIH unquyniyuq. Aswan achka warmallaraq wayna sipaskunam VIH unquywan karqaku 2009 watapi (66 casos). 2.010 watapi setiembre killakamam yachasqa karqaku pichqa chunka unquqkuna. Aswan achka unquqkunam warmikuna karqaku, ichaqa 2,008 watapim aswan achka warmallaraq waynakuna unquq karqaku.

Warmallaraq wayna sipaskunam VIH/SIDA unquywan kanku, manaraq unquykunamanta amachakuyta yachachkaspa, relaciones sexualesta ruwaptinku, mana allin educación sexual kaptin, mana unquykunamanta amachakuyta yachasqankupi, inyectablekuna mana allin churasqa kaptin, violacionkuna kaptin; chaynapim unquyta tarinkuman kikinkupas paykunawan kuska kaqkunapas.

Salud nutricionalmi kayna kachkan, 2000 watamanta 2009 watakamam aswan pisiña warmallaraq warmikuna anemiayuq kanku( chunka pichqayuq watankumanta chunka isqunniyuq watankukama), ñawpaqmi 29% karqa, 2,009 watapiqa 20%. Chayna kaptimpas huk niraq sasachakuymi kachkan, warmakunam sinchi llasay sapa kanku, sapa chunka warmallaraq wayna sipaskunamantam huk sinchi llasayniyuq kan kay Perú suyunchikpi; aswan achkaraqmi kanku hatun llaqtakunapi (16%), campupi (7%); mana wakcha kaq warmallaraq wayna sipaskuna (16%), wakcha kaypiraq tarikuqkuna (8%).

Educacionmanta rimaspaqa, aswan achka warmakunañam secundariaman rinku. 2.003 watapim-49% chunka qanchisniyuq watayuq hinallataq chunka pusaqniyuq watayuq wayna sipaskuna-secundariata tukurqaku, 2,009 watapiñataq 57,3%.

Hatun llaqtakunapim 69,1% warmallaraq wayna sipaskuna tupaqnin watapi secundariata tukunku, campupiñataqmi 35,7%.

2,011 watapi riqsisqa Estado de la Situación de la Infancia nisqanman hinaqa, chunka iskayniyuq watankumanta chunka qanchisniyuq watankupi kaqkuna, secundariaman riq estudiantekunamantas, 37% hayka watayuq kasqankuman hina tupaqnin gradumanta, huk wata qipapi kanku.

Aswan tumpa achka qari estudiantekunam atraso escolarpi kanku (38%), warmikunañataq(35%). Chay atrasom kan maypi tiyasqakuman hina, wakcha kasqankuman hina hinallataq ñawpa mama siminku rimasqankuman hina.

Campupi secundariaman riq estudiantekunamantam, 53% tupaqnin gradumanta qipapi kanku, manaya hayka watayuq kasqankuman hinachu; hatun llaqtakunapiñataqmi 26%; chaypas achkaraqmi ichaqa campupim iskay kuti achka atrasupi kanku.

Ima simi rimasqankuman hina, imayna wakcha kasqankuman hinam atrasuqa. 30% atrasupim kanku mana wakcha kaq warmakuna, (26%) atrasupi kanku castellano rimaqkuna (32%), 64% aswan achkam atraso escolar sinchi wakcha kaq warmakunapi (65%), hinallataq runa simi rimaqkunapi(66%).

Lliw suyunchikpi aswan achka warmallaraq waynakunam llamkanku (56%), warmikunañataq (51%), aswan chaynam campu llaqtakunapi, (85%) qarikunam llamkanku, (78%) warmikuna. Hatun llaqtakunapiñataqmi (37%) qarikuna llamkanku, warmikunañataq (34%).

Warmallaraq wayna sipaskunaqa, manam anchachu hatun llamkaykunapi kanku, ichaqa yanapakunkum wasi ruwaykunapi. 73% warmi qari warmakunam wasi ruwaykunapi yanapakunku, ichaqa 87% warmikunam aswan wasi ruwaykunapi kanku.

(50%) castellano rimaq warmakunam llamkanku, aswan achkam llamkaqkuna kanku (79%) ñawpa mama simiyuq kaqkuna.

Hatun llaqtakunapim (65%) warmallaraq wayna sipaskuna llamkanku, paykunamantam aswan achka, sapa semanapi iskay chunka horasta llamkanku. Qawarinanchikmi kayta, chunka tawayuq watankumanta chunka qanchisniyuq watankupi kaqkunamantam 18%, iskay chunka horasmanta aswan achkataraq llamkanku sapa semanapi.

Campupiñataqmi mana chaynachu, 18% warmakunallam mana llamkankuchu; llamkaqkunamantam (43%) iskay chunka horasllaman llamkasqanku aypan sapa semanapi, kantaqmi 38% campupi llamkaq warmakuna, iskay chunka horasmanta aswanraq sapa semanapi llamkaqkuna: 24% warmakunam llamkanku iskay chunka horasmanta tawa chunka horaskama sapa semanapi, 14% warmakunam llamkanku tawa chunka horasmanta aswanraq, sapa semanapi.

Imatataq niwanchik Plan de Acción por la Infancia 2012 – 2021: Perú suyunchikpim hatun sasachakuy kachkan “explotación sexual infantil”. Imaynampitaq chay sasachakuy wiñan?, llaqta runakuna mana nanachikuptinchik, ayllu ukupi warmakunata mana allin uyway yachasqanchikpi, manam qarikunata yachachinchikchu warmikunata warmi kayninkupi respetuwan qawanankuta; machismo kaptinmi warmikuna ususchisqa, maqasqa, kanisqa, manchachisqa kanku (psicológica, física o sexual), hinallataqmi warmikuna justiciata aypankuchu explotadorkunamanta, clientekunamanta amachasqa kanankupaq. Kay hatun sasachakuymi rikurin wakcha kaypa chawpimpi.

 

 
unite for children