كودكان و نوجوانان : فرصت ها و چالش ها تا سال 1404از اینكه به من فرصت داده شده است تا برخی نظرات را در باره راهبردهای بلند مدت توسعه ایران با شما در میان بگذارم بسیار سپاسگزارم . از سال 1950 تا کنون، یونیسف در زمینه توسعه اجتماعی و تحقق حقوق کودکان و زنان در ایران مشارکت داشته است. بر مبنای تجربه های بین المللی و ملی یونیسف، با احترام خواهان توجه صبورانه شما به برخی نظرات درباره ضرورت ارتقای سیاست های بخش عمومی در ارتباط با حقوق و رفاه كودكان و نوجوانان در ایران در دهه های آینده هستم.
ایران ازلحاظ جمعیتی ، یكی از جوان ترین كشور های جهان است ، به طوری كه سن نزدیك به 38 درصد شهروندان آن كمتر از 18 سال و 70 درصد زیر 29 سال است. با توجه به بافت جمعیتی ایران ، موضوع اصلی که امروز با شما در میان می گذارم توجه به سند چشم انداز 1404 (2025) به عنوان راهنمایی مهم برای سفر نسل بعد ایرانیان در مسیر بزرگسالی است.
كودكانی كه امروز به دنیا می آیند، در سال 1405 (2026) ، هجده ساله خواهند بود. بنابراین سند چشم انداز 1404 (2025) می تواند و باید جامعه و تصمیم گیرندگان سیاسی را در جهت تضمین ایجاد بهترین شرایط برای رشد جوانانی شاد ، سالم و آموزش دیده برای ایران درسال های آینده رهنمون شود.
با توجه به موضوع پیش گفته ، مایلم سه حوزه سیاستگذاری را كه دارای اهمیت راهبردی ویژه در سال های آینده هستند ، مطرح نمایم : 1- سیاستهای یكپارچه در زمینه مراقبت و رشد کودکان خردسال 2- سیاستهای مربوط به جوانان 3- سیاستهای پیشگیری و مراقبت از كودكان نیازمند به حمایت های ویژه همچنین به اختصار به سه موضوع فراگیراشاره خواهم كرد كه به نظر من در دستیابی به نتایج استراتژیك برای كودكان و جوانان ایرانی تا سال 1405 ( 2026) ، اهمیت حیاتی دارند: 1- جمع آوری اطلاعات و نظارت و پایش 2- توانمند سازی مسئولان محلی 3- تقویت جامعه مدنی
1- مراقبت و رشد یكپارچه کودکان خردسال موقعیت فرهنگی ، اجتماعی و اقتصادی هر كشوری به توانایی های مردم آن بستگی دارد. بسیاری از این توانایی ها در مراحل بسیاراولیه زندگی ، پیش از این كه انسان به 6 سالگی برسد، شكل می گیرد. تحقیقات علمی درسراسر جهان نشان داده است كه توانایی های انسان را می توان به بهترین شكل از طریق نگرشی یكپارچه و جامع نسبت به رشد كودكان خردسال تقویت كرد. مستندات علمی حاصل از تحقیقات بر روی مغز انسان بطور خاص نشان می دهد بیشترین رشد مغزی انسان پیش از 3 سالگی صورت می گیرد. در طول سه سال نخست زندگی نزدیك به 100 میلیارد سلول مغزی كودك تكثیر می شود، شبکه ارتباطی می سازند و توانایی های مغزی که در طول سالیان عمر مورد استفاده قرار می گیرند را به وجود می آورند. كودكان در طول فقط 36 ماه توانایی های خود را برای تفکر و سخن گفتن ، یادگرفتن و استدلال به دست می آورند و اساس ارزش ها و رفتارهای اجتماعی بزرگسالی خود را بنا می گذارند. اسناد جهانی نشانگر آن است که هریک دلار سرمایه گذاری در برنامه های مربوط به کودکان خردسال متضمن بازگشتی معادل 7 دلار است. منافع حاصل از سیاستها و برنامه های موثر در زمینه مراقبت و رشد یکپارچه کودکان خردسال، به شكل صرفه جویی در هزینه های ناشی از ترك تحصیل ، عملكرد تحصیلی بهتر ، خشونت و جنایت كمتر و همچنین بهره وری بیشتر اقتصادی نمودار می شود. ایران تا كنون به پیشرفت های چشمگیر در زمینه كاهش مرگ و میر كودكان ، کاهش میزان سوء تغذیه كودكان ، و دستیابی به آموزش ابتدایی همگانی نائل آمده است . این پیشرفت ها از طریق انجام اقدامات مؤثر بخشی و بصورت عمودی بدست آمده اند. با این حال پیشرفت بیشتر در این راستا عمدتا به توانایی كشور برای هماهنگ و یكپارچه كردن خدمات موجود برای كودكان ، به ویژه در سطوح استانی ، منطقه ای و محلی بستگی خواهد داشت . امروز، ایران نیازمند آن است كه از سیاست های بخشی فراتر رود و نگرشی یكپارچه و كل گرایانه نسبت به كودكان خردسال در پیش گیرد. وجود مرجعی عالی باعنوان " شورای رشد كودك " مورد نیاز است كه بتواند به نحوی مبتكرانه و با درگیر کردن همه دست اندرکاران تمامی جنبه های برنامه های رشد یكپارچه كودكان را هماهنگ و طراحی نموده و بر آن نظارت كند . بنابراین ، سندچشم انداز1404 ( 2025 ) بایستی شامل هدفی برای تدوین یك سیاست یكپارچه در ایران جهت مراقبت و رشد کودکان خردسال و همچنین برنامه توسعه اجتماعی – اقتصادی آینده بایستی ایجاد ساز و كاری در سطح بالا برای هماهنگ كردن مؤثر برنامه های مربوط به کودکان خردسال را مورد توجه قرار دهد.
2- سیاستگذاری برای جوانان ایران در زمینه تنظیم خانواده بسیار موفق بوده است . در نتیجه، در طول دو دهه گذشته نوجوانان و جوانان به بزرگترین گروه سنی در جمعیت كشورتبدیل شده اند. مدیریت ساختار سنی جوان ایران در دو دهه آینده ، چالشی مهم برای رهبران كشور خواهد بود. به این دلیل لازم است تاکید سند چشم انداز1404 ( 2025 ) بر نیازضروری ایران بر مدیریت درست جمعیت جوان كشور به گونه ای قرار گیرد كه کشوربتواند حداكثر استفاده را از توانایی ها و انرژی جمعیت جوان خود نموده، در عین حال جنبه های منفی مانند رفتارهای پر خطر ترافیکی استعمال مواد مخدر و بزهكاری های جوانان را كاهش دهد.
سیاستگذاران ایرانی با تحولات بزرگی سروکار دارند: تقاضای اجتماعی برای آموزش متوسطه ، آموزش فنی و حرفه ای و آموزش عالی به شدت افزایش یافته است و هر سال جوانانی با تحصیلات بهتر و بیشتر در جستجوی مشاغل و فرصت های اقتصادی وارد بازار كار می شوند. انبوه رو به رشد زنان تحصیل كرده به آهستگی موقعیت زنان را در خانواده و در اقتصاد ایران تغییر می دهند. افزایش درآمدها ، مهاجرت ، شهرنشینی و جوانی جمعیت نیزبه تغییراتی در شیوه زندگی و فرار مغزها منجر می شود . تقاضاهای جدید برای امكانات تفریحی ، فرهنگی و ورزشی افزایش یافته است . به علاوه ایران شاهد تغییراتی اپیدمیولژیک با تاثیر فراوان بر سلامت جوانان بوده است . برای مثال تصادفات ترافیكی به بزرگترین عامل جراحت جوانان تبدیل شده است و بیماری های جدید مانند بیماری ایدز نیز بیشتر زندگی و رفاه شهروندان جوان را تهدید می كنند. لازم است قسمت های مهم بخش دولتی ایران (آموزش و پرورش ، بهداشت و رفاه ) ساختارها و روش های مناسب برای مهار چنین تغییرات سریعی ایجاد كنند و از طریق اقدامات و تدابیر " پیشگیرانه " و " توانمند ساز " با مسائل نوظهور برخورد كنند تا جامعه بتواند ازتوان جوانان خود بهره مند شود. در میان مسائل اقتصادی، اشتغال از اهمیت فراوانی برای جوانان ایران برخوردار است. لازم است سیاستگذاران اقتصادی و اجتماعی ایران به وضعیت اشتغال جوانان توجه فراوان و مداوم داشته باشند. این موضوع نه تنها از دیدگاه درگیرشدن نیروی کار جوان ایران در فعالیتهای اقتصادی مهم است بلكه اهمیتی ویژه برای آینده بافت اجتماعی ایران دارد. در 5 تا 10 سال آینده حدود 850 هزار زوج ازدواج خواهند كرد و سرنوشت این ازدواج ها و مسیری كه این زوج ها از نظر اندازه خانواده و توسعه آن در پیش خواهند گرفت بیشتر به چشم انداز اقتصادی آنان بستگی خواهد داشت . در عین حال ، تحولات اجتماعی كنونی به احتمال بسیار زنان جوان و تحصیل كرده بیشتری را روانه صفوف مقدم جامعه و محیط حرفه ای ایران خواهد كرد و این فرآیند سزاوار توجه ویژه سیاستگذاران است .
به طور خلاصه ، سند چشم انداز 1404 (2025) بایستی منعکس کننده ضرورت بسیار مهم هماهنگی سیاستها و خدمات در بخش عمومی با نیازها و حقوق گروه عظیم جوانان کشور باشد. این سیاستها و خدمات می تواند شامل اولویت بیشتربرای حوزه هایی مانند بیماری ایدز، جراحات ناشی از تصادفات ، ایجاد فضاها و امکانات برای فعالیت های تفریحی و مشاركت فرهنگی – اجتماعی جوانان ، آموزش والدین مطلوب به زوج های جوان و ارائه مشاوره خانواده ، اصلاح نظام آموزش متوسطه و ایجاد مهارت برای كارآفرینی باشد.
3- كودكان نیازمند به حمایت های ویژه ایران دارای سنتی دیرپا در زمینه حمایت از كودكان نیازمند به حمایت های ویژه مانند کودکان بی سرپرست ، كودكان معلول ، كودكان آسیب دیده از بیماری های ایدز، كودكان خیابانی ، كودكان پناهنده ، و كودكان در تعارض با قانون است . این كودكان آسیب پذیرترین انسان های جامعه هستند. بنابراین چشم انداز 1404 (2025 ) بایستی به موقعیت آنان توجه نموده، خواهان اقدامات نظام مند درسطح كشوربه منظور پیشگیری از وارد آمدن" آسیب های اجتماعی " به این كودكان و مراقبت از آنان و حمایت از حقوق كودكان باشد. در این زمینه ، در سالهای اخیر شاهد پیشرفت ها و بحث های قابل توجهی درباره چگونگی تخصصی كردن وافزایش ارائه خدمات امداد اجتماعی به خانواده ها ، كودكان و جوانان در معرض خطربوده ایم . سیاستها ، برنامه ها و همچنین تشكیل نیروی كار تخصصی حرفه ای در این حوزه در دهه های بعد باید تحكیم و گسترش یابد تا كشور را قادر سازد از خانواده ها و كودكان در معرض خطر، حمایت به عمل آورد. این تلاش همگانی باید شامل ارائه خدمات فزاینده در حوزه حمایت کودکان ، دادرسی ویژه نوجوانان وتلاش های مداوم برای توان افزایی در قوه قضائیه، نیروی انتظامی ، سازمان بهزیستی کل کشور و سازمان های غیردولتی باشد تا بتوانند به ایجاد محیطی حامی کودکان آسیب پذیر کمک کنند. استفاده فزاینده از مددكاران اجتماعی متخصص در مراکز خدماتی جامعه محور از مشخصه های مهم در این زمینه است. ارائه خدمات امداد اجتماعی جامعه محور نه تنها لازمه پیشگیری موثراز آسیب های اجتماعی و پشتیبانی از خانواده های تحت فشار است بلكه برای بازگشت موفقیت آمیز بزهكاران جوان به زندگی اجتماعی نیز مهم است . برای مثال مددكاران اجتماعی شاغل در کانونهای اصلاح و تربیت به ساختاری در خارج ازاین مراكز نیازدارند تا بزهكاران جوان راپس از پایان دوره محكومیت به آنجا ارجاع دهند. چنین ساختاری در حال حاضر وجود ندارد.
در واقع نظام های ارجاعی بین بخشی در نظام حمایت اجتماعی ایران نادر بوده ، پیشرفت در این زمینه نیازمند ایجاد ساز و كارهایی برای همكاری بین بخشی نهادهای مختلف کشوری مانند قوه قضائیه، سازمان تامین اجتماعی ، وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشكی ، نهاد های دینی موسسات خیریه و سازمان های غیر دولتی مربوطه است. در این زمینه ، قوه قضائیه ایران درصدد ایجاد شورای حمایت از كودكان است كه می تواند كلیه فعالیت های مربوط به كودكانی كه قربانی خشونت هستند و یا جوانان در تعارض با قانون را هماهنگ كند. چالش دیگر برای بهبود اوضاع كودكان نیازمند به حمایت ویژه ، به افزایش آگاهی اجتماعی و بهبود کیفی حمایت قانونی از حقوق كودكان مربوط می شود. مساعدت تخصصی حقوقی ، آموزش های حرفه ای ، وترویج تقویت نقش کودکان بعنوان افراد ذیحق در قوانین کشوری از موضوعاتی است که در دهه آینده اهمیت ویژه ای دارند. سند چشم انداز 1404 (2025) " حمایت از كرامت انسان و حقوق بشر" از جمله اصول لازم برای توسعه ملی اشاره می كند. در این زمینه ، اجازه می خواهم امیدواری بسیار زیاد یونیسف را دایر بر این كه ایران در طول دهه آینده شروط کلی تحفظ را در زمینه پیمان نامه حقوق کودک رفع نموده، مجازات اعدام برای نوجوانانی که پیش از هجده سالگی مرتکب جنایت شده اند لغو نماید و همچنین به پیمان رفع هر گونه تبعیض علیه زنان ملحق شود، ابراز نمایم. درنتیجه این بخش از بحث باید گفت کلیه تلاش ها برای کودکان نیازمند به حمایت ویژه بایستی در این راستا قرار گیرند که آنان به جامعه بازگشته ، حقوقشان بطور کامل مورد احترام و حمایت قرار گرفته و محقق شود.
موضوعات فراگیر همچنان كه پیشتر اشاره شد سه موضوع فراگیر و بین بخشی نیز وجود دارد كه لازم است ایران به منظور بهبود موقعیت كودكان و نوجوانان در دو دهه بعد به آنها رسیدگی كند. - گرد آوری داده ها ، پژوهش و نظارت و پایش - توانمند سازی مسئولان محلی در زمینه برنامه ریزی اجتماعی و نظارت و پایش - تقویت جامعه مدنی سند چشم انداز 1404 (2025 ) تا حدی به طور مستقیم یا غیر مستقیم به این موضوعات اشاره می كند اگرچه احساس می كنم این مسائل نیازمند توجه عملی بیشتر در سال های آینده هستند تا هرچه بیشتر در راستای روح سند چشم انداز عمل شود. اجازه می خواهم به اختصار این حوزه های مرتبط را شرح بدهم.
4- گرد آوری داده ها ، پژوهش و نظارت و پایش دسترسی به داده های مناسب برای برنامه ریزی اجتماعی و بودجه ریزی کودک محور، امری ضروری است اما برای نظارت برپبشرفت در جهت تحقق یا عدم تحقق حقوق كودكان در ایران نیز، مهم است . سند چشم انداز آشكارا از تولید دانش به عنوان اولویتی مهم برای ایران نام می برد و آینده این كشور را به عنوان جامعه ای دانش محور پیش بینی می كند. با وجود این ، آمار صحیح در زمینه کودکان و جوانان ایرانی در بسیاری از حوزه های سیاستگذاری وجود ندارند. در بعضی از موارد داده های مختلف برای یك شاخص موجود است یا داده ها براساس سن ، جنسیت یا محل جغرافیایی طبقه بندی نشده اند و یا اینکه داده ها قدیمی هستند و به همین دلیل ارزش آنها برای سیاستگذاری مبتنی بر شواهد در كشوری با تنوع ایران بسیار محدود است . در حال حاضر هیچ موسسه ای در ایران نیست كه به طور نظام مند داده ها ی مربوط به حقوق كودكان را ثبت ، تجزیه و تحلیل كند. نتیجه این کاستی محدودیت در تهیه برنامه ها و سیاستهای علمی است. به عنوان مثال می توان به داده های مربوط به خشونت علیه کودکان نام برد. چنین اطلاعاتی فقط به صورت تصادفی گرد آوری شده، و در موسسات مختلفی مانند قوه قضاییه ، نیروی انتظامی، سازمان بهزیستی کل کشور، وزارت كار ، وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشكی و چند سازمان غیر دولتی پراكنده است . خلاصه این كه لازم است ایران شیوه های گرد آوری اطلاعات خود را به روز كند و ساز و كار های نظارتی مناسب برای حمایت از حقوق كودكان به وجود آورد. با توجه به این شرایط ، اصولی که در سند چشم انداز 1404 (2025 ) تصریح شده اند باید با شواهد علمی تر و آمار بهتر تقویت گردد تا شکاف موجود در زمینه داده های مربوط به وضعیت اجتماعی نسل های جوان ایران پر شود.
5- توانمند سازی مسئولان محلی در زمینه طراحی، نظارت و پایش برنامه های اجتماعی سند چشم انداز برای عدالت اجتماعی ، رفاه اجتماعی ، و توزیع مناسب درآمد ارزش بسیاری قائل است .پیشرفت اجتماعی در ایران ، چه در رابطه با تحقق حقوق کودکان و تامین نیازهای جوانان ، چه دستیابی به اهداف های توسعه هزاره ، به توانایی سیاستگذاران ایران برای کاهش بیشتر نابرابری های اجتماعی بستگی دارد.سرعت کاهش این نابرابری ها ارتباط نزدیکی با وسعت و عمق فرایند تمرکز زدایی دارد. الگوی قدیمی برنامه های متمرکزکاهش فقر یا هر برنامه ملی دیگر ویژه کودکان و جوانان برای رسیدگی به مسائل گروه ههای دور از دسترس با دشواری همراه خواهد بود. پیشرفت اجتماعی بیشتر برای کودکان به ایجاد توانایی (بیشتر) در مسئولان محلی در برنامه ریزی اجتماعی ، تنظیم بودجه ، نظارت و پایش بستگی خواهد داشت تا بتوان برای مسائل اجتماعی محلی راه حل های محلی یافت . بنابراین دستیابی به توسعه اجتماعی بیشتر در سال 1405 (2026) بایستی از طریق افزایش توانایی مسئولان دولتی محلی برای رسیدگی به نابرابری های اجتماعی تحقق یابد. سند چشم انداز 1404(2025) نقشه این راه را ترسیم می نماید اما برای حرکت کشور در این مسیر کلیه عوامل محلی باید دانش خود را درسالهای آینده در زمینه برنامه ریزی اجتماعی ، نظارت و پایش برنامه های یکپارچه برای کودکان و جوانان به نحو چشمگیری بیشتر کنند.
6- تقویت جامعه مدنی
دولت و جامعه ایران امکان ایجاد فضایی قابل توجه برای مشارکت و فعالیت های مدنی را در کشور فراهم کرده اند که در بحث های استراتژیک درباره آینده کشور ، شایان توجه است . شبکه ای گسترده مرکب از چند هزار جامعه مدنی و سازمان های شبه دولتی ، از بنیادهای دینی و خیریه گرفته تا تعاونی های روستایی و سازمان های غیردولتی مستقر در شهرها و انجمن های تخصصی وجود دارد که تقریبا در تمامی گستره های توسعه اجتماعی فعال هستند و بسیاری از آنها برای رفاه و حقوق کودکان وجوانان فعالیت می کنند. تقویت این سازمان ها به چند علت مهم است. سازمان های جامعه مدنی نهادهایی مهم و " مسئول " در زمینه حقوق کودکان هستند و می توانند با کار در حوزه هایی که تجربه ها ، دسترسی ، بودجه ، یا دانش فنی موسسات دولتی برای رسیدگی به مسائل و مشکلات محدود است با سازمان های دولتی همکاری کنند. سازمان های جامعه مدنی در مقایسه با نهادهای دولتی گاهی دسترسی بیشتری به کودکان و جوانان آسیب پذیر همچون کودکان خیابانی ، جوانان آسیب دیده از بیماری ایدز، یاجوانان معتاد به مواد مخدر دارند. سازمان های جامعه مدنی همچنین می توانند برنامه های نو و آزمایشی را در زمینه کودکان به اجرا در آورده ، ترویج کنند و در ایجاد و تدوین الگوهای جدید ، معیار های تخصصی و عملی برای کودکان موثر و مفید باشند. آنها اندیشه ها و دیدگاه های جدید در مباحث حرفه ای مطرح و از عوامل محرک تحقیق و پژوهش برای یافتن راه حل های جدید در ارتباط با مراقبت و حمایت از کودکان هستند. این سازمانها علاوه بر این ، می توانند نقشی مهم به عنوان مدافعان حقوق کودکان ایفا و آگاهی اجتماعی را درباره حقوق کودکان افزایش دهند كه این امر از عوامل اساسی در هر سیاست موثر اجتماعی برای كودكان و نوجوانان در قرن بیست و یكم به شمار می رود .
چشم انداز 1404 (2025) جامعه ای سر شار از" نو آوری ها و پویایی فكری و اجتماعی " را مجسم می كند. این امر مستلزم تقویت بیشتر سازمان های جامعه مدنی به عنوان یك نیروی محركه مهم برای نو آوری ها و امداد اجتماعی و فعالیت های اجتماعی برای كودكان و جوانان است. به این منظور لازم است سازمان های جامعه مدنی تحت حمایت قرار گیرند. لازم است به آنها فضا و امكانات به منظور ارائه توانایی های خلاقه خود در جهت تامین منافع و مصلحت عموم داده شود. آنها برای حرفه ای و تخصصی كردن سازمان های خود و بهبود عملكردشان برای تامین بهتر منافع كودكان به حمایت فنی و مالی نیاز دارند. و در نهایت... اجازه می خواهم با ابراز همبستگی خود با مردم و به ویژه با كودكان و جوانان ایران به سخنانم پایان دهم. با توجه به سابقه بسیار خوب ایران در زمینه طراحی سیاستهای اجتماعی عملگرایانه و دانش محور، اطمینان دارم كه آینده شاهد بهبود بیشتر اوضاع و شرایط كودكان و جوانان ایران خواهد بود.
شش موضوعی كه توجه شمارا به آنها جلب كردم یعنی : 1- سیاست های یکپارچه مراقبت و رشد کودکان خردسال 2- سیاست های مربوط به جوانان 3- سیاست های پیشگیری و مراقبت از كودكان نیازمند به حمایت های ویژه 4- گرد آوری داده ها و پژوهش برای سیاستگذاری علمی 5- توا نمند سازی مسئولان محلی در زمینه طراحی ، نظارت و پایش برنامه های اجتماعی 6- تقویت جامعه مدنی
در چار چوب برنامه های توسعه ایران تازگی ندارند . كاركنان مجرب و شایسته بسیاری در دولت ، دانشگاه ها و سازمان های جامعه مدنی ایران وجود دارند كه می دانند چگونه با این مسائل و چالش های دیگر برخورد نموده، بر آنها فائق آیند. اجازه دهید به شما اطمینان بدهم كه یونیسف برای یاری به آنان در تلاش به منظور ساختن آینده ای درخشان تر برای كودكان و جوانان ایران همچنان از هیچ كوششی دریغ نخواهد كرد.
کریستین سالازار فولکمن نماینده یونیسف در ایران
|
