یادداشت روز به مناسبت هیجدهمین سالگرد تصویب پیماننامه جهانی حقوق کودک
جشن گرفتن روز تولد همیشه اتفاق خاصی است اما رسیدن به سن هیجده سالگی برای اکثر ما اهمیت خاصی دارد و امروز، 29 آبان ماه، همان سالروز تولد خاص را برای پیماننامه جهانی حقوق کودک جشن میگیریم. این سند مهم حقوق بشری که تقریبا توسط تمامی کشورهای جهان به جز ایالات متحده آمریکا و سومالی پذیرفته شده است، مهمترین چارچوب حقوقی بینالمللی برای تحقق کرامت انسانی در دوران کودکی است. مسوولیتهای دولتها و جوامع برای ایجاد شرایط زندگی اجتماعی مناسب که در آن کودکان امکان رشد در سلامتی، خوشحالی و با تحصیلات را پیدا کنند، در این سند مشخص شده است و یک سری معیارها و استاندرادهای حقوقی و سیاسی بینالمللی را جهت به وجود آمدن جامعه دوستدار کودک ایجاد میکند.
مفاد مختلف پیماننامه حقوق کودک راهنمای عمل فعالیتهای روزانه یونیسف، صندوق کودکان سازمان ملل متحد است.
ایران که از زمان تاسیس یونیسف به صورت فعالانه از آن حمایت کرده، در تهیه پیشنویس پیماننامه حقوق کودک نیز نقشی مهم داشت. نماینده ایران در کمیتهای بینالمللی که برای تهیه پیشنویس این سند تشکیل شده بود بر نیازهای کودکان بیسرپرست تاکید کرد و خواهان همکاری و کمک بینالمللی برای کمک به کودکان معلول شد. نمایندگان ایران همچنین خواستار مشارکت بینالمللی در تلاش برای کاهش نرخ مرگومیز نوزادان و سوءتغذیه کودکان و اضافه شدن آن به این سند شدند.
دولت ایران پیماننامه جهانی حقوق کودک را در تاریخ 14 شهریور ماه 1370 امضا کرد و مجلس آن را در اول اسفند ماه سال 1372 به تصویب رساند. امسال همچنین ایران پروتکل اختیاری کنوانسیون حقوق کودک درباره خرید و فروش، فحشا و هرزهنگاری کودکان را تصویب کرد.
با این حال ایران در تصویب کنوانسیون حق شرط کلی را بر آن قائل شد. این حق شرط مطرح میکند: دولت جمهوری اسلامی ایران این حق را برای خود محفوظ میداند که مفاد یا بندهایی از پیماننامه را که در تعارض با قوانین اسلامی و قوانین داخلی باشد، به اجرا درنخواهد آورد. 13 دولت عضو پیماننامه به صورت رسمی این تحفظ را رد کردند و به ویژه به بیان این که این تحفظ برخلاف روح پیماننامه است، به ماهیت نامشخص آن اعتراض نمودند. اگرچه 10 کشور دیگر اسلامی نیز حق شرط مشابهی را بر پیماننامه داشتهاند اما حق شرط ایران بیشترین اعتراض را در تاریخ این کنوانسیون در پیداشته است.
تمامی دولتهایی که پیماننامه را امضا و تصویب میکنند میتوانند روی آن تحفظ داشته باشند با این شرط که شروط مطرح شده در تعارض با روح کنوانسیون نبوده و در عین حال اصول آن را نقض نکند. اگر کشوری عضو معاهدهای شود اما در همان حال اعلام کند که نمیخواهد معاهده را اجرا کرده و یا از آن پیروی کند، یک تناقض منطقی به وجود میآید. حق شرط کلی و نامشخص بر پیماننامه حقوق کودک همانگونه که ایران مطرح کرده است، شرایط نامناسبی را ایجاد میکند: این نوع خاص از حق شرط مشخص نمیکند که کدامیک از استانداردهای بینالمللی مشخصا برای کودکان در یک کشور پیاده خواهد شد و کدامیک از این حقوق قابل قبول نخواهد بود. برای اجتناب از این مشکل باید مشخص شود که کدامیک از مفاد پیماننامه توسط دولت ایران به اجرا در میآید و کدامیک نه. تا از ایجاد ابهام و سردرگمی برای کودکان و تمامی کسانی که دغدغه کودکان را دارند، اجتناب شود.
حق شرط کلی ایران روی پیماننامه اساسا از نقطه نظر اسلامی مورد توجه قرار میگیرد. برای مشخص کردن روابط بین اسلام، شریعت و حقوق کودک، یونیسف ایران به طور فزایندهای به محققان مذهبی و دانشگاهی مشهوری نظیر دانشگاه الازهر در قاهره و دانشگاه مفید در قم رو آورده است. یونیسف به ویژه امیدوار است که این فعالیتها به مشخص شدن این موضوع کمک کنند که علیرغم تصریح ماده 37 پیماننامهنامه چرا نوجوانان در ایران هنوز اعدام میشوند و این در حالی است که در سایر کشورهای اسلامی مجازات اعدام برای نوجوانان اجرا نمیشود.
به نظر من هیچ زمینه اصولی وجود ندارد که بر پایه آن تصور شود اسلام و حقوق کودک مفاهیمی متناقض هستند. و اصولا چرا اسلام و حقوق کودک باید تناقض داشته باشند؟ اسلام دین همبستگی و تفاهم است. اسلام دینی است که آموزش، بهداشت، سلامتی و حمایت از ضعفا و بهبود وضعیت کودکان را ترویج میدهد. اسلام مسوولیت جامعی را متوجه بزرگسالان میکند تا هر آنچه در توان دارند انجام دهند تا کودکان در سلامت، آموزش، شادی و تحت حمایت بزرگ شوند. اسلام همچنین دینی است که انسانیت را فارغ از زن یا مرد بودن یا بزرگ و کوچک بودن ارج نهاده و از آن دفاع میکند. در کل اسلام حقوق و تکالیفی را برای کودکان و بزرگسالان قائل است. از این رو عرصه وسیعی برای گفتوگو و تفاهم بین حقوق جهانی کودکان، اعتقادات مذهبی و اصول اسلامی وجود دارد.
حقوقی که در پیماننامه حقوق کودک تصریح شدهاند میتوانند روی کاغذ آورده شوند. اما این کافی نیست و باید که اقداماتی در حوزه اجتماعی صورت گیرد تا کرامت انسانی محقق شود. در واقع باید سیاستهای عمومی با مشارکت کارآمد نهادهای دولتی و غیردولتی تدوین شده و اجرا شوند تا این حقوق محقق گردند.
نهایتا نکته مهمی را باید مطرح کنم و آن این که حقوق کودکان به همه مربوط میشود اما دولتها در این میان مسوولیت ویژهای دارند تا تحقق حقوق کودکان تضمین شود. دولتها نمیتوانند و نباید به تنهایی این مسوولیت را به انجام برسانند. گفتوگو و مشارکت گسترده همه بخشهای جامعه مسوولیت فردی و جمعی آنهاست و باید این مشارکت وجود داشته باشد تا حقوق کودکان به صورت کامل محقق شود.
امروز، ما مسوولیت تمامی بخشهای مختلف جامعه را در قبال نسل جدید یادآوری کرده و از آنها برای گفتوگو و همکاری و اقدام دعوت مینماییم تا تمامی کودکان و نوجوانان ایرانی در سلامت، با تحصیلات و حمایت شده در مقابل هرگونه آسیب بزرگ شوند.
کریستین سالازار فولکمن، نماینده یونیسف در جمهوری اسلامی ایران
